- Waarvoor dient deze pagina?
- Het zijn afspraken. Je hoeft ze niet uit je hoofd te leren, maar je moet ze wel gelezen hebben vóórdat je aan een schrijf- of onderzoekstaak begint.
- Geldt voor
- Alle schrijf- en onderzoekstaken in mijn vakken: Sociologie & Psychologie, Sociale en gedragswetenschappen en de onderzoekscompetentie, in alle jaren.
- Wat je moet doen
- Gebruik je generatieve AI bij een taak, dan voeg je een bijlage toe waarin je uitlegt waar, met welke prompt en met welk doel je (welke) generatieve AI-tools hebt gebruikt.
- Let op
- Hoeveel AI je mag gebruiken, verschilt per taak. Het toegelaten niveau staat bovenaan elke taak of elk invuldocument. Staat er geen niveau? Dan is AI-gebruik verboden. Zie de gebruikersschaal hieronder.
Bij het schrijven van een taak, een paper of je eindwerk kan het zeer verleidelijk zijn om gebruik te maken van technologie die het schrijfproces vergemakkelijkt. Er bestaan daartoe tal van hulpmiddelen, gebaseerd op de "artificiële intelligentie" van zogenaamde large language models (LLM's) en large reasoning models (LRM's).
Als leerkracht wil ik het gebruik van deze hulpmiddelen zeker niét verbieden. Ze hebben overduidelijk hun voordelen, en ze worden zowel door leerlingen en studenten als door professionals in het werkveld regelmatig en vaak met succes gebruikt. Wel streef ik ernaar om jullie op een goed geïnformeerde, correcte en ethisch verantwoorde manier te leren omgaan met deze hulpmiddelen. Met deze pagina wil ik jullie daarom informeren over de werking van generatieve AI, over de voordelen en over de valkuilen, zodat jullie zelf een geïnformeerde beslissing kunnen nemen over hoe en wanneer je AI verantwoord inzet.
De kern in drie zinnen
- Je mag AI gebruiken.
- Je moet weten wat het is, en dus ook wat het níét kan.
- Je vermeldt eerlijk wat je ermee gedaan hebt.
1 Wat doet generatieve AI?
Wat wij vandaag "artificiële intelligentie" noemen, is eigenlijk niets anders dan een stukje voorspellende software. Op basis van héél veel tekst, afbeeldingen, muziek of videomateriaal (meestal zonder medeweten van de maker of auteur lukraak van het internet geplukt) probeert die software te voorspellen welke verzameling woorden, welke muzieknoot of welke pixel er na of in de buurt van de vorige moet komen.
De software is niet echt intelligent zoals een mens intelligent is. Het programma weet exact hoe waarschijnlijk het is dat na de woorden "waarom zijn de bananen" het woord "krom" zal volgen. Het weet ook dat die zin wellicht zal eindigen met een vraagteken. Maar het begrijpt de betekenis niet van wat het schrijft, en het heeft geen permanent geheugen. Stel je twee keer exact dezelfde vraag, dan kun je twee keer een ander antwoord krijgen. Meer informatie over de concrete werking van AI vind je onder andere bij Latré (2023).
Kijk eens naar figuur 1
Die afbeelding is door AI gemaakt, op basis van de prompt "twee kromme bananen". Ze staat hier niet ter decoratie: onderaan deze pagina staat ze verklaard, precies zoals jij het straks moet doen. Zo weet je meteen hoe zo'n verklaring eruitziet.
2 Nadelen van generatieve AI
De hierboven beschreven werking brengt een aantal duidelijke nadelen met zich mee.
Alles wat AI kan, is gebaseerd op het werk van mensen
Er zijn open discussies aan de gang over de vraag aan wie de auteursrechten van door AI geproduceerd materiaal eigenlijk toebehoren. Het gebruik van AI is, volgens sommigen, niet meer dan een geavanceerde vorm van plagiaat. Wil je niet (zonder medeweten of toestemming van die persoon, of zelfs zonder dat je weet wie die persoon is) "drijven" op het werk van anderen, dan maak je er dus beter geen gebruik van.
Je weet nooit zeker of de informatie klopt
Zitten er in de gegevens waarop een model gebaseerd is fouten of vooroordelen, dan keren die terug in het materiaal dat het model produceert. Onderzoekers analyseerden beelden van ongeveer duizend beroepen bij drie beeldgeneratoren. Het resultaat: bij DALL·E 2 was 58 % van de afgebeelde personen een man, bij Stable Diffusion 65 % en bij Midjourney 77 %. Zwarte mensen kwamen voor in respectievelijk 2 %, 5 % en 9 % van de beelden. Die vertekening is bovendien sterker dan de werkelijke verdeling op de arbeidsmarkt (Zhou et al., 2024).
Het model geeft de wereld dus niet weer zoals ze is: het maakt het verschil groter. Hetzelfde geldt voor het gebruik van woorden in de verkeerde context. Zitten er in de data heel veel zinnen waarin een woord verkeerd gebruikt wordt, dan is de kans groot dat het model die fout ook maakt. Als gebruiker moet je zeer waakzaam zijn voor dit soort bias, of vertekening van de gegevens.
AI kan samenvatten, maar dan leer jij niets
Het model weet zeer goed welke woorden vaak en minder vaak voorkomen in door mensen geschreven materiaal: het weet welke woorden belangrijk zijn. Het weet ook welke woorden waarschijnlijk geschrapt kunnen worden zonder verlies van betekenis. Je kunt dus perfect vragen om een onderdeel van de cursus, of een artikel dat je online vindt, voor jou samen te vatten. Je moet het dan niet helemaal zelf lezen.
De vraag is echter wat je daar zelf van leert. Het doel van een schrijftaak is niet dat je een goed geschreven tekst inlevert waar je zelf niets van begrepen of onthouden hebt. Het doel is dat je er iets uit leert. Bijvoorbeeld: wat die ene filosoof nu écht bedoelde, en hoe dat relevant is voor jouw eigen leven. Of: hoe je grote hoeveelheden tekstmateriaal in een begrijpelijke vorm aan je lezer presenteert. Bovendien zitten er geregeld inhoudelijke fouten in de samenvattingen die AI maakt. Controle is dus nodig.
AI genereert bronnen die niet bestaan
Een AI-model weet perfect hoe een APA-referentie eruitziet: het heeft er ontelbaar veel in zijn dataset zitten. Maar een model kopieert geen volledige referenties uit een geheugen om ze aan jou te geven. Het voorspelt woord voor woord welk woord er moet volgen. Zo genereert het verwijzingen naar bronnen die er perfect legitiem uitzien, maar die in werkelijkheid soms gewoon niet bestaan.
Dit is het gevaarlijkste nadeel
Soms geeft een AI-tool je wél bestaande bronnen, maar zitten die achter een betaalmuur, zodat je ze niet kunt lezen.
Een bron gebruiken in je literatuurlijst die je niet echt gelezen hebt, staat zowel in het secundair als in het hoger onderwijs gelijk aan fraude. Word je daarop betrapt, dan riskeer je sancties, die in het hoger onderwijs zo ver kunnen gaan dat je je diploma geweigerd wordt.
De regel is dus eenvoudig: elke bron in jouw lijst heb jij zelf gezien en gelezen. Krijg je een verwijzing van een AI-tool, dan zoek je die eerst zelf op. Vind je ze niet terug, dan bestaat ze niet.
AI gebruikt jouw woorden om zichzelf te trainen
Wat jij aan een model doorgeeft of vertelt, wordt gebruikt om het verder te trainen in het schrijven van samenhangende, nuttige antwoorden op de vragen die mensen stellen. De bedrijven die deze modellen beheren, bewéren doorgaans wel dat wat jij doorgeeft later niet meer aan jou gelinkt kan worden. Maar dat is een kwestie van vertrouwen. Bovendien pleegt het model daarmee strikt genomen inbreuk op jouw auteursrechten.
Een goede stelregel
Vertel een AI-model niets over jezelf of over waar je mee bezig bent waarvan je niet wilt dat de hele wereld het ooit over jou te weten zou kunnen komen.
3 Voordelen van generatieve AI
Mag je dan helemaal geen AI gebruiken? Eigenlijk wel. Je moet je alleen bewust zijn van de sterktes en de zwaktes van de hulpmiddelen die je gebruikt, en daar correct op inspelen. AI kan onder andere nuttig zijn voor de volgende zaken.
| Waarvoor | Bijvoorbeeld | Wat jij daarna nog zelf doet |
|---|---|---|
| Ideeën genereren | "Welke onderzoeksvragen zou ik kunnen stellen over [thema]?" Een soort brainstorm, die je evengoed met klasgenoten of je leerkracht zou kunnen doen. | Je legt zelf het verband met je eigen ervaringen, gaat zelf na of de vraag voldoet aan de aangeleerde kenmerken, bepaalt zelf de inhoud van je essay en selecteert zelf wat bruikbaar en relevant is. |
| Je taalgebruik verfraaien | Zeker wanneer van jou verwacht wordt dat je schrijft in een taal die niet je eerste taal is, kan hulp nuttig en soms nodig zijn: hulp van AI, of van een taalvaardige vriend, een ouder of een leerkracht. | Je moet kunnen aantonen dat je eerst zelf een tekst hebt geschreven, die daarna als invoer diende. Laat je de hele tekst door AI schrijven, dan leer je er zelf niets uit. |
| Complexe informatie begrijpelijker maken | "Leg dit aan mij uit alsof ik een kleuter van vijf was", "verduidelijk dit met een voorbeeld", "reduceer dit stukje tekst tot zijn essentie". | Je mag hiervoor een stuk van de taak in AI invoeren; je hebt bij deze officieel de toestemming van de auteur. Controleer wel altijd wat je terugkrijgt. |
| Toetsvragen genereren | "Bedenk tien toetsvragen over dit hoofdstuk." Dat komt op hetzelfde neer als toetsvragen uitwisselen die door klasgenoten bedacht zijn. | Je maakt de vragen ook echt, en je kijkt je antwoorden na in de cursus, niet bij het model. |
Deze lijst is niet af. Zie je zelf een zinvolle toepassing die er niet in staat? Leg ze voor, dan bekijken we samen of ze past binnen de afspraken hieronder.
4 Afspraken over het gebruik van AI in mijn vakken
Nu je begrijpt hoe AI werkt, en wat de nadelen en potentiële voordelen zijn, kun je een geïnformeerde beslissing nemen over de vraag of je zelf AI wilt gebruiken bij bepaalde (schrijf)taken, of tijdens je voorbereiding op toetsen. Kies je ervoor om dat te doen, in een taak die niet uitdrukkelijk verwàcht dat je AI zult gebruiken, dan gelden de volgende regels.
Je respecteert de gebruikersschaal voor generatieve AI
SNI hanteert een 'gebruikersschaal voor generatieve AI'. Binnen die schaal beslist de leraar voor elke taak of opdracht afzonderlijk op welk niveau het gebruik van AI al dan niet is toegelaten. Er zijn vier mogelijke niveaus. Staat er geen niveau vermeld? Dan is het niveau 0: AI-gebruik verboden.
- 0
- Het gebruik van generatieve AI is verboden.
- 1
- Generatieve AI mag gebruikt worden voor het verkennen van principes en ideeën, om te oriënteren en om gegevens te verzamelen. AI dient daarbij als inspiratiebron, maar wordt niet ingezet voor het daadwerkelijk uitwerken van opdrachten. Er wordt dus geen output van een taalmodel letterlijk overgenomen in het eindproduct: de leerling herformuleert in eigen woorden.
- 2
- Generatieve AI mag gebruikt worden voor het verfijnen, het corrigeren en de redactie van zelfgeschreven teksten. Output van een taalmodel mag overgenomen worden in het eindproduct, op voorwaarde dat de leerling in eigen woorden kan toelichten wat er staat, en steeds vermeldt welke AI-tool werd gebruikt, waar die werd gebruikt, met welke prompt en met welk doel (zie: verklaringsformulier AI-gebruik). Op verzoek van de leraar moet de leerling bovendien kunnen aantonen dat de tekst eerst zelf geschreven werd.
- 3
- Generatieve AI mag gebruikt worden voor co-creatie wanneer vooral procesevaluatie centraal staat. Dat betekent dat de tekst niet eerst zelf geschreven hoeft te zijn. Leerlingen evalueren AI-output kritisch, en kunnen de geleverde output (deels) integreren in hun werk.
Het niveau staat steeds bovenaan de taak of het document vermeld, en kan dus per taak verschillen. Een voorbeeld: voor het onderzoeksrapport binnen de onderzoekscompetentie (6HUM) geldt standaard niveau 2: je mag AI gebruiken om tekst die je eerst zelf schreef te verfijnen of te corrigeren, en op verzoek van de leerkracht kan je steeds aantonen dat je de tekst éérst zelf hebt geschreven.
Je voegt een verklaring toe
Achteraan je werk komt een bijlage waarin je opsomt in welke onderdelen je gebruik hebt gemaakt van AI. Per paragraaf noteer je drie dingen.
- Welk AI-hulpmiddel je precies hebt gebruikt. Vaak gebruikte hulpmiddelen zijn ChatGPT, Gemini, Copilot, Claude, Stable Diffusion en DALL·E. Opgelet: er zijn er zeker ook nog andere. Dat een hulpmiddel niet op deze pagina vermeld staat, is geen excuus om het gebruik ervan niet te vermelden.
- Met welk doel je AI hier hebt gebruikt. Bijvoorbeeld: "om deze zin beter leesbaar te maken", "om inspiratie op te doen over mogelijke onderwerpen", "om voor mezelf de betekenis van het begrip 'positieve bekrachtiging' te verduidelijken".
- Welke prompt je hebt gebruikt, met andere woorden: welke vraag jij aan AI hebt gesteld om tot jouw resultaat te komen.
Wat er gebeurt als je je niet aan de afspraken houdt
Houd je je niet aan de bovenstaande afspraken, of was het gebruik van AI bij een welbepaalde taak uitdrukkelijk verboden, en vermoedt de leerkracht dat je toch gebruik hebt gemaakt van AI? Dan behoudt de leerkracht zich het recht voor je volledige taak als 0 te quoteren, en/of om je een alternatieve taak op te leggen. Verklaar je eerlijk wat je gedaan hebt, dan riskeer je deze sanctie niet. Een verklaring invullen kost je vijf minuten.
Bij vermoedens van AI-gebruik zonder verklaring volgt er altijd eerst een gesprek. Daarin krijg jij de kans om jouw kant van het verhaal te vertellen.
Het verklaringsformulier
Neem deze tabel over als bijlage achteraan je werk. Gebruik je het sjabloon onderzoeksrapport (onderzoekscompetentie), dan zal je zien dat er al een bladzijde in het sjabloon zit waar deze tabel op staat. Voeg zoveel rijen toe als je nodig hebt. Heb je geen AI gebruikt, neem de tabel dan toch over en schrijf erboven: "Bij deze taak werd geen gebruik gemaakt van generatieve AI."
| Paragraaf | AI-hulpmiddel | Doel | Prompt |
|---|---|---|---|
Zo ziet een ingevulde verklaring eruit
Dit is de verklaring van déze afspraken. De leerkracht past dus dezelfde regel toe als jij.
| Paragraaf | AI-hulpmiddel | Doel | Prompt |
|---|---|---|---|
| 1. Wat doet generatieve AI?, figuur 1 | OpenArt.ai, gebaseerd op DALL·E 2 | Het bekomen van een door AI gegenereerde afbeelding van twee kromme bananen, om daarmee het correcte gebruik van AI te demonstreren. | "twee kromme bananen" |
| 3. Voordelen van generatieve AI | ChatGPT 4o | Het uitbreiden van een bestaande lijst van situaties waarin het gebruik van AI nuttig en toelaatbaar is voor leerlingen van de derde graad secundair onderwijs. | "Geef me een aantal situaties waarin het gebruik van generatieve AI nuttig kan zijn voor leerlingen van het zesde jaar humane wetenschappen binnen het vak filosofie, naast het genereren van ideeën en het verfraaien van eigen taalgebruik." |
Controleer dit telkens vóórdat je een schrijf- of onderzoekstaak indient
- Ik heb deze afspraken gelezen vóór ik aan mijn taak begon.
- Ik heb het toegelaten niveau bovenaan de taak gecontroleerd, en ik heb me eraan gehouden.
- De taak moest niet op papier; anders mocht ik geen AI gebruiken.
- Elke bron in mijn literatuurlijst heb ik zelf gezien en gelezen.
- Geen enkele referentie komt rechtstreeks uit een AI-tool zonder dat ik ze zelf teruggevonden heb.
- Elke zin in mijn taak kan ik zelf uitleggen.
- Mijn verklaring staat achteraan, met per paragraaf het hulpmiddel, het doel én de prompt.
- Heb ik geen AI gebruikt, dan schrijf ik bovenaan de bijlage over AI-gebruik: "Bij deze taak werd geen gebruik gemaakt van generatieve AI."
Bronnen
- Latré, S. (2023, 17 oktober). Wat is artificiële intelligentie, en wat ben ik ermee? EOS Wetenschap. https://www.eoswetenschap.eu/technologie/wat-artificiele-intelligentie-en-wat-ben-ik-ermee
- Zhou, M., Abhishek, V., Derdenger, T., Kim, J., & Srinivasan, K. (2024, 5 maart). Bias in generative AI. arXiv. https://arxiv.org/abs/2403.02726