S&P 3HW - H1 les 1: Psychologie

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hier word je uitgenodigd om zelf na te denken over vragen die tot de psychologie of de sociologie behoren. Later in het schooljaar, of in volgende schooljaren, zullen we zien wat psychologen en sociologen daarover zeggen, en hoe ze tot die inzichten gekomen zijn.

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Wat zegt onderzoek?

Deze vraag behoort tot het domein van de sociale psychologie en/of de mediasociologie. Ze gaat over de invloed van de media op individueel gedrag.

Mediawijs (2023): Invloed van sociale media op ons zelfbeeld en welzijn

  • 27% van de gebruikers voelt zich onzeker in vergelijking met anderen
  • 15% is ongelukkig bij het zien van leuke momenten van anderen
  • 25% krijgt minder zelfvertrouwen door naar profielen van anderen te kijken
Hoe zeker ben je van je antwoord?
Wat zegt onderzoek?

Deze vraag behoort tot het domein van de ontwikkelingspsychologie (rol van ouders en leeftijdsgenoten tijdens de adolescentie) en de sociale psychologie (conformisme).

De Correspondent (2025): Vriendschap is de belangrijkste relatie in het leven van tieners. Wat betekent dat voor hun ouders?

  • Afstand nemen van de ouders en een eigen identiteit ontwikkelen is voor tieners de belangrijkste ontwikkelingstaak
  • Nuance (komt later nog aan bod): de terreinhypothese zegt dat de mening van vrienden zwaarder doorweegt bij beslissingen die vooral impact hebben op korte termijn, maar ook dat de mening van de ouders zwaarder doorweegt bij beslissingen die vooral impact hebben op langere termijn.
Hoe zeker ben je van je antwoord?
Wat zegt onderzoek?

Deze vraag behoort tot het domein van de persoonlijkheidspsychologie (welke eigenschappen typeren jou?) en de sociale psychologie (hoe werken leiderschap en groepsdruk?).

marsmichiels (2015): The Asch Experiment (YouTube)

  • In 1951 liet Solomon Asch proefpersonen de lengte van lijnen vergelijken in een groep. De andere groepsleden werkten in het geheim mee aan het experiment en gaven bewust een fout antwoord.
  • Ongeveer driekwart van de proefpersonen ging minstens één keer mee met het foute antwoord van de groep, ook al zagen ze zelf dat het fout was.
  • Dat noemen we conformisme: je gedrag aanpassen aan wat de groep doet of vindt.
Hoe zeker ben je van je antwoord?
Wat zegt onderzoek?

Deze vraag behoort tot het domein van de ontwikkelingspsychologie, meer bepaald de taalontwikkeling bij kinderen.

Kind en Gezin (z.d.): Taalontwikkeling tussen 0 en 3 jaar

  • Vanaf de zevende maand beginnen baby's te brabbelen: ze herhalen klanken zoals "ba-ba-ba".
  • Rond de leeftijd van 1 jaar zeggen de meeste kinderen hun eerste woordjes.
  • Vanaf 18 maanden beginnen peuters zinnen te maken, eerst van twee woorden, zoals "mama weg".
  • Elk kind is anders: de taalontwikkeling verloopt bij elk kind in een eigen tempo, en dat is normaal.

Wat is psychologie?

Eerste les van het jaar. De leerkracht kijkt een leerling aan en zegt: "Ik zie aan jouw gezicht dat jij het héél vervelend vindt om hier te zijn. Heb ik gelijk?" De leerling antwoordt: "Dat is helemaal niet waar, mevrouw!" En de leerkracht: "Verdorie, ik probeerde jouw gedachten te lezen. Weeral mislukt."

Bekijk de uitleg

De leerkracht keek naar een gezichtsuitdrukking: dat is gedrag dat je kunt zien. Maar ze probeerde te raden wat de leerling dacht, en gedachten kun je niet zien. Gedachten en gezichtsuitdrukkingen zijn allebei gedrag, maar van een andere soort. Hieronder lees je welke soorten gedrag er zijn.

Psychologie is de wetenschap die het gedrag van mensen bestudeert. Met gedrag bedoelen psychologen veel meer dan wat je iemand ziet doen. Gedrag is als een ijsberg: het grootste deel zit onder water.

IJsbergschema van gedrag. Boven water: uiterlijk waarneembaar gedrag, wat je kunt filmen. Onder water: fysiologisch gedrag, wat je kunt meten, en daaronder mentaal gedrag, dat niet rechtstreeks waarneembaar is.
Schema: gemaakt door Claude (Anthropic)

Fysiologisch en mentaal gedrag samen noemen we covert gedrag: gedrag dat zich binnenin afspeelt. Uiterlijk waarneembaar gedrag kunnen we ook overt gedrag noemen.

Drie soorten processen

Waarom gedraagt iemand zich zoals hij of zij zich gedraagt? Psychologen zoeken de verklaring in drie soorten processen:

Voorbeeld: een leerling staart uit het raam

Tekening van een leerling aan een schoolbank met een open boek. De leerling steunt met de kin op de hand en kijkt uit het raam naar een boom, de zon en een vogel. Boven het hoofd van de leerling staat een gedachtewolk met een vraagteken.
Waar denkt deze leerling aan? Je ziet het niet: je moet het vragen. Tekening: gemaakt door Claude (Anthropic)

Je ziet een leerling tijdens de les uit het raam staren. Dat is uiterlijk waarneembaar gedrag. Hoe kun je het verklaren?

Soort proces Mogelijke verklaring
Omgevingsproces De les is saai, of buiten gebeurt iets interessanters.
Cognitief proces De leerling denkt aan iets anders, bijvoorbeeld aan een ruzie of aan het weekend.
Biologisch proces De leerling is moe, waardoor de aandacht afdwaalt.

Welke verklaring klopt? Dat weet je pas als je het de leerling vraagt. Net zoals bij de leerkracht hierboven: aan iemands gezicht zie je niet wat er in zijn of haar hoofd omgaat.