S&P 4HW - H2 les 1: Het communicatiemodel

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

De meeste schema's hebben drie onderdelen: iemand die iets zegt (een zender), wat hij zegt (een boodschap), en iemand die het hoort (een ontvanger).

Vaak ontbreken nog drie dingen:

  • Hoe komt de boodschap bij de ander: via de lucht (je stem), een scherm, een brief? Dat is het kanaal.
  • Hoe reageert de ontvanger? Dat is de feedback. Zonder feedback weet de zender niet of zijn boodschap aankwam.
  • Waar en wanneer praten ze, en in welke relatie staan ze tot elkaar? Dat is de context.

Het communicatiemodel

Communicatie tussen twee mensen (interpersoonlijke communicatie) lijkt eenvoudig: je zegt iets, en de ander begrijpt het. Maar onderweg gebeurt er veel. Het communicatiemodel toont de stappen.

Het communicatiemodel. Links de zender, die een boodschap encodeert in een code. De boodschap gaat via een kanaal naar de ontvanger rechts, die ze decodeert. Een pijl terug van de ontvanger naar de zender is de feedback. Rond het geheel staat de context.
Schema: gemaakt door Claude (Anthropic)
Zender
de persoon die een boodschap wil overbrengen. Bijvoorbeeld: je vriendin stuurt je een bericht.
Boodschap
wat de zender wil overbrengen: informatie, een gevoel, een vraag. Bijvoorbeeld: "Ik kom tien minuten later."
Code
de tekens waarmee de boodschap wordt overgebracht: een taal, gebaren, emoji's, beelden. De zender zet zijn boodschap om in een code: hij encodeert. De ontvanger geeft er weer betekenis aan: hij decodeert. Bijvoorbeeld: Nederlands, gebarentaal, een duim omhoog.
Kanaal
de weg waarlangs de boodschap gaat, ook het medium genoemd. Bijvoorbeeld: je stem, een sms, een brief, een videogesprek.
Ontvanger
de persoon voor wie de boodschap bedoeld is.
Feedback
de reactie van de ontvanger, waaraan de zender ziet hoe zijn boodschap aankwam. Bijvoorbeeld: een knikje, een antwoord, een verbaasde blik, of helemaal geen reactie.

Decoderen lukt alleen als de ontvanger dezelfde code kent als de zender. Een leerkracht die vakjargon gebruikt, of een jongere die tegen zijn grootmoeder straattaal spreekt: de boodschap komt dan niet (helemaal) aan.

De context is de situatie waarin de communicatie plaatsvindt: waar en wanneer (de materiële context), de relatie tussen de zender en de ontvanger (de sociale context), en de tijd waarin ze leven (de historische context).

Communicatie toen en nu

Hoe communicatie verloopt, hangt sterk af van de context. Kijk maar naar de klas.

In 1925. De leerlingen staan recht als de meester binnenkomt. Ze zwijgen tot hij hen een vraag stelt, en antwoorden dan met "ja, meester". Vragen stellen of zeggen dat je iets niet begrijpt, doe je niet. De meester spreekt, de leerlingen luisteren.

In 2027. De leerkracht begint de les met een vraag aan de klas. Leerlingen steken hun hand op, maar zeggen ook: "Mevrouw, dat begrijp ik niet." In een digitale omgeving sturen ze vragen, en de leerkracht geeft feedback op hun antwoorden. Na de toets vult de klas een korte bevraging in over de les.

Bekijk de uitleg
  • In 1925 is de leerkracht bijna altijd de zender, en zijn de leerlingen de ontvanger. Er wordt weinig feedback verwacht: een leerling die zegt dat hij iets niet begrijpt, valt uit de toon. De communicatie is formeel en afstandelijk.
  • Vandaag zijn zowel de leerkracht als de leerlingen zender en ontvanger. Er is veel feedback, in beide richtingen. De communicatie is warmer.

Wat veranderde, is de context: vooral de sociale context (de relatie tussen leerkracht en leerling) en de historische context (de waarden van de tijd, zoals inspraak). Je herkent hier de tijdgeest uit hoofdstuk 1.

De situatie van Djamila

Djamila heeft niet gestudeerd voor haar toets. Voor de les zegt ze tegen de leerkracht: "Mijn moeder had een migraineaanval, ik moest voor mijn kleine broer zorgen." De leerkracht zucht en zegt: "Dat is niet de eerste keer dat je een uitleg hebt." Djamila barst in tranen uit. De leerkracht kijkt verschrikt op, en vraagt of ze na de les even wil blijven.

Bekijk de uitleg
Zender Boodschap Kanaal Ontvanger
1 Djamila Ik kon niet studeren, door mijn moeder. haar stem de leerkracht
2 de leerkracht Ik geloof je niet. zijn stem, en een zucht Djamila
3 Djamila Ik ben verdrietig, ik voel me niet geloofd. tranen (zonder woorden) de leerkracht
4 de leerkracht Ik wil met je praten. zijn stem Djamila

Elke reactie is feedback op de vorige boodschap, en wordt meteen een nieuwe boodschap: de rollen van zender en ontvanger wisselen voortdurend. Let op: ook tranen zijn een kanaal. Er zijn geen woorden nodig om een boodschap over te brengen.

Door Djamila na de les te laten blijven, kan de leerkracht echt luisteren. Een goede luisteraar stelt vragen, vat samen wat hij hoorde, en toont dat hij aandacht heeft. Dat heet actief luisteren.

Actief luisteren is een manier van luisteren waarbij je je volle aandacht bij de spreker houdt, en dat ook toont: je knikt, stelt vragen, en vat samen wat je hoorde, zonder meteen te oordelen.

Oefenen

Welk onderdeel van het communicatiemodel is dit? Kijk naar het vetgedrukte deel.

  1. Lucas stuurt een spraakbericht naar zijn trainer.

  2. Lucas stuurt een spraakbericht naar zijn trainer.

  3. Hij zegt dat hij niet kan komen trainen, omdat hij ziek is.

  4. De trainer stuurt een duim omhoog terug.

  5. Het is zondagavond, en de trainer is ook zijn oom.

  6. Lucas stuurt een spraakbericht naar zijn trainer.

Bekijk de uitleg

De duim omhoog is feedback: zo weet Lucas dat de boodschap aankwam. Dat het zondagavond is en de trainer ook zijn oom is, is de context: misschien zou Lucas een andere trainer niet op zondagavond met een spraakbericht storen.