S&P 3HW - H14 les 5: Aangeboren of aangeleerd?

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

Psychologen stellen zich die vraag al lang: nature (aanleg, je genen) of nurture (je omgeving: opvoeding, vrienden, ervaringen)? Je kent die vraag al uit hoofdstuk 2. Het antwoord is ook hier: allebei. Maar hoeveel van elk? Daarvoor bedachten onderzoekers slimme onderzoeken.

Verlegenheid

De Amerikaanse psycholoog Jerome Kagan volgde jarenlang kinderen. Hij zag dat ongeveer 10 tot 15 % van de baby's al heel vroeg schuw reageert op alles wat nieuw is: nieuwe mensen, geluiden, speelgoed. Een even grote groep reageert net heel onbevangen. Toen hij die kinderen elf jaar later opnieuw onderzocht, was er weinig veranderd. Dat wijst erop dat verlegenheid voor een deel aangeboren is: het temperament uit les 1.

Maar in andere onderzoeken noemt ongeveer 40 % van de studenten zichzelf verlegen. Dat zijn er veel meer dan de baby's die verlegen geboren worden. Verlegenheid wordt dus voor een deel ook aangeleerd, door wat je meemaakt.

Tweelingstudies

Om nature en nurture uit elkaar te halen, zijn eeneiige tweelingen heel nuttig: ze hebben precies dezelfde genen. Groeien twee eeneiige tweelingen apart op, bijvoorbeeld omdat ze na de geboorte door verschillende gezinnen geadopteerd werden, dan moeten de verschillen tussen hen door de omgeving komen. En wat ze toch gemeen hebben, wijst op de genen.

Een tweelingstudie is een onderzoek waarin onderzoekers eeneiige tweelingen (met dezelfde genen) vergelijken met twee-eiige tweelingen of met tweelingen die apart opgroeiden, om na te gaan hoeveel van een kenmerk door de genen bepaald wordt, en hoeveel door de omgeving.

Bekend zijn de Amerikaanse "Jim-tweeling": twee broers die als baby door verschillende gezinnen geadopteerd werden, en elkaar pas op hun 39ste terugvonden. Ze bleken allebei Jim te heten, rookten hetzelfde merk sigaretten, en hadden dezelfde hobby's. Zulke verhalen zijn treffend, maar het zijn uitzonderingen.

Belangrijker is wat grote onderzoeken samen tonen. In 2015 bundelden onderzoekers de resultaten van bijna alle tweelingstudies van de voorbije vijftig jaar, met miljoenen tweelingen. Gemiddeld, over alle kenmerken samen (persoonlijkheid, gezondheid, ziektes), kwam ongeveer de helft van de verschillen tussen mensen door de genen, en de andere helft door de omgeving.

Polderman, T. J. C. e.a. (2015): Meta-analysis of the heritability of human traits based on fifty years of twin studies

Bekijk de uitleg

Wat ze gemeen hebben (open en spontaan), hebben ze ondanks een andere omgeving: dat wijst op nature, hun gedeelde genen. Het verschil (zelfzeker of niet) kan niet door hun genen komen, want die zijn dezelfde: dat komt door nurture, hun omgeving en wat ze meemaakten.

Genen eerst? Kritiek op Plomin

De Amerikaans-Britse psycholoog Robert Plomin gaat verder. Volgens hem zijn de genen het belangrijkst. Hij geeft twee redenen:

  1. De invloed van de omgeving is vaak toeval: een leraar die je net inspireert, een ongeval. Dat is onvoorspelbaar, en dus moeilijk te onderzoeken.
  2. Veel wat we "omgeving" noemen, is eigenlijk ook genetisch. Ouders die graag lezen, geven hun kinderen veel boeken (omgeving), maar ook hun aanleg voor lezen (genen).

Veel pedagogen waren niet blij met die visie. Als de genen zo belangrijk zijn, lijkt het weinig zin te hebben om energie in de opvoeding te steken. Maar dat volgt er niet uit: ook als je aanleg een grote rol speelt, bepaalt je omgeving wat je met die aanleg doet.

Waarom doe ik wat ik doe? Het model van Bateson

Om over je eigen gedrag na te denken, gebruiken coaches en leerkrachten vaak een model in zes niveaus. Het wordt het model van Bateson genoemd, naar de Britse antropoloog Gregory Bateson; de zes niveaus werden uitgewerkt door de Amerikaanse coach Robert Dilts.

Niveau Vraag
Zingeving Waarvoor doe ik het? Voor wie?
Identiteit Wie ben ik?
Overtuigingen en waarden Wat vind ik belangrijk? Wat geloof ik?
Vaardigheden Wat kan ik?
Gedrag Wat doe ik?
Omgeving Waar en wanneer? Met wie?

Elk niveau stuurt de niveaus eronder. Verandert er iets op een hoger niveau, dan verandert er altijd iets op de lagere niveaus. Wie zichzelf gaat zien als "iemand die voor anderen zorgt" (identiteit), gaat vrijwilligerswerk doen (gedrag). Omgekeerd kan een verandering op een lager niveau soms de hogere niveaus veranderen: wie in een nieuwe klas komt (omgeving), ontdekt soms een nieuwe kant van zichzelf.

Bekijk een voorbeeld
  • Omgeving: op woensdagnamiddag, in de sporthal, met mijn ploeg.
  • Gedrag: ik speel basketbal.
  • Vaardigheden: ik kan goed passen, en het spel lezen.
  • Overtuigingen en waarden: samenwerken is belangrijker dan zelf scoren.
  • Identiteit: ik ben een teamspeler.
  • Zingeving: ik wil dat de jongere spelers zich welkom voelen, zoals ik me ooit welkom voelde.