S&P 3HW - H5 les 4: Het eigen willetje en Erikson

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

De peuter heeft ontdekt dat hij een eigen persoon is, met een eigen wil. Hij wil zelf dingen doen en beslissen. Lukt het niet, of mag het niet, dan raakt hij gefrustreerd. En hij kan nog niet goed zeggen wat hij voelt: dus gilt hij. Dat is de koppigheidsfase. Ze is lastig, maar eigenlijk een heel goed teken. In deze les zie je waarom.

Ik ben ik

Een baby weet nog niet goed waar hij ophoudt en de wereld begint. In de peutertijd groeit het besef dat hij een eigen persoon is.

Zelfbewustzijn is het besef dat je een persoon bent met een eigen wil en een eigen waarde.

Hoe kun je testen of een peuter zichzelf herkent? Psychologen gebruiken de spiegeltest:

  1. Zet het kind voor een spiegel, en kijk hoe het reageert.
  2. Smeer ongemerkt een beetje rode verf (of lippenstift) op zijn neus.
  3. Zet het opnieuw voor de spiegel. Grijpt het naar zijn eigen neus? Dan weet het: dat kind in de spiegel, dat ben ik.

De meeste kinderen slagen voor de test tussen 18 en 24 maanden. Jongere kinderen grijpen naar de spiegel, of kijken erachter: ze denken dat ze een ander kindje zien.

Het eigen willetje

Wie weet dat hij een eigen persoon is, ontdekt ook dat hij zelf kan kiezen. Rond twee jaar leert een kind zijn eigen wil kennen. Komt die wil niet overeen met wat mama of papa wil, dan laat het kind dat duidelijk merken.

De koppigheidsfase is de periode rond twee à drie jaar waarin een peuter zijn eigen wil ontdekt, en die vaak tegen de wil van zijn ouders in wil doordrukken.

Wat zie je in de koppigheidsfase?

Speel de video af (YouTube)
Universiteit van Nederland. (2022). Is het erg als je kind driftbuien heeft? [Video]. YouTube.

Waarom zo koppig?

Een peuter is niet koppig om zijn ouders te pesten. Er zijn vier redenen:

Koppig zijn en Erikson

In hoofdstuk 4 leerde je de theorie van Erik Erikson: in elke levensfase staat een crisis centraal, tussen een positieve en een negatieve pool. Voor de baby ging het om vertrouwen of wantrouwen.

Voor de peuter is de belangrijkste taak zelfstandig worden. De crisis van de peutertijd gaat daarom over zelfstandigheid tegenover twijfel en schaamte.

Hoe lastig ook: de koppigheidsfase is dus een positieve evolutie. Wat een koppige peuter doet, is oefenen in zelfstandigheid: hij leert zichzelf kennen, ontwikkelt een eigen wil, en leert zelf dingen te doen. Hoe de ouders daarop reageren, bepaalt mee welke pool de overhand krijgt:

Zelfstandigheid Twijfel en schaamte
De ouders laten het kind zelf kiezen, waar het kan. De ouders beslissen alles voor het kind.
Ze moedigen het aan om dingen zelf te doen, ook als het nog niet perfect lukt. Ze nemen alles over, of worden boos als het kind iets probeert en het mislukt.
Ze zorgen voor veilige grenzen: het kind mag veel proberen, maar niet alles. Ze laten het kind heel weinig zelf proberen, of ze stellen helemaal geen grenzen.
Het kind leert: ik kan dingen zelf. Het kind leert twijfelen: "Ik kan dat niet." En schamen: "Ik mag dat niet."

Net als bij de baby gaat het om een evenwicht. Een kind dat nooit twijfelt, zou ook gevaarlijke dingen proberen. Maar de positieve pool moet de overhand krijgen.

Hoe reageer je?

Dat sluit aan bij de opvoedingsstijlen uit hoofdstuk 2: bij een koppige peuter werkt een ondersteunende opvoeding het best, met veel warmte (begrip, ruimte) én duidelijke grenzen. Zo helpen ouders hun kind om zich zelfstandig te voelen.

Bij een driftbui
blijf in de buurt, en blijf zelf rustig. Laat de peuter uitrazen. Geef niet toe: wat niet mocht, mag nog altijd niet. Blijf consequent, en vermijd een machtsstrijd ("Wie wint er?").
Daarna en elke dag
help de peuter zijn gevoelens te benoemen ("Je bent boos, want je wou nog spelen"), en toon begrip. Geef aandacht op positieve momenten, niet alleen als het misloopt. Laat hem zelf dingen proberen, en laat hem kiezen waar het kan: "Wil je de rode of de blauwe trui?"

Oefenen

Helpt deze reactie de peuter vooral om zelfstandig te worden, of eerder om te twijfelen en zich te schamen?

  1. Mama laat Yara zelf haar sokken aantrekken, en helpt alleen als Yara het vraagt.

  2. Papa roept "Vuile jongen!" als Matteo zijn melk morst terwijl hij zelf wil inschenken.

  3. De juf in de crèche laat de peuters zelf hun beker vullen uit een klein kannetje.

  4. Oma kleedt Noor elke ochtend aan, "want dat gaat sneller".

  5. Mama zegt: "Je mag zelf op de stoep lopen, maar aan de straat geef je mij een hand."

Bekijk de uitleg

Zelfstandigheid groeit als een peuter dingen zelf mag proberen, binnen veilige grenzen (zoals een hand geven aan de straat). Twijfel en schaamte groeien als volwassenen alles overnemen, of boos en beschamend reageren als iets mislukt.

Toen Ruben twee jaar was, mocht hij bijna niets zelf doen. Als hij toch iets probeerde en het lukte niet, lachten zijn ouders hem uit. Nu is Ruben zestien. Zijn klas organiseert een toneelvoorstelling, maar Ruben wil geen enkele rol, ook geen kleine. "Dat kan ik toch niet", zegt hij.

Bekijk de uitleg

Volgens Erikson moet een peuter zelfstandigheid verwerven. Daarvoor moeten de ouders hem kansen geven om dingen zelf te proberen. Rubens ouders lieten hem weinig doen, en reageerden met spot. De crisis liep minder goed af: Ruben bleef hangen in de negatieve pool, twijfel en schaamte. Volgens Erikson draag je dat mee: ook nu twijfelt Ruben aan wat hij kan, en durft hij niets nieuws te proberen. (Erikson zegt ook dat je later nog kunt bijsturen: met aanmoediging kan Ruben dat vertrouwen alsnog opbouwen.)