S&P 4HW - H1 les 3: Individuele factoren

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Cristiano Ronaldo is een van de bekendste voetballers ter wereld. Veel voetballers hebben tatoeages, Ronaldo niet. In interviews zegt hij waarom: hij geeft regelmatig bloed. In België mag je na een tatoeage vier maanden geen bloed geven, en in andere landen gelden gelijkaardige regels.

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

Ronaldo wil anderen helpen door bloed te geven. Hij is gemotiveerd om dat te blijven doen, en daarom passen tatoeages niet in zijn referentiekader. Je ziet: niet alleen wat je leert of meemaakt, kleurt je bril. Ook wat er in jou gebeurt (wat je wilt, hoe je je voelt, wie je bent) speelt mee. Dat heten individuele factoren.

Zes individuele factoren

Hoe je naar de wereld kijkt en erop reageert, hangt sterk af van persoonlijke kenmerken. Dat heten individuele factoren.

Factor Zo kleurt ze je bril Voorbeeld
Emoties Hoe je je op dit moment voelt, bepaalt hoe je een situatie leest. Je bent boos na een ruzie thuis. Als een klasgenoot "Goeiemorgen, hé" zegt, hoor je spot.
Motivatie Wat je wilt bereiken, bepaalt waar je op let en wat je belangrijk vindt. Ronaldo laat geen tatoeage zetten, omdat hij bloed wil blijven geven.
Persoonlijkheid Je karakter bepaalt hoe je op mensen en situaties reageert. Voor een verlegen leerling is een spreekbeurt een beproeving; voor een extraverte klasgenoot een kans om te schitteren.
Zelfbeeld Hoe je over jezelf denkt, bepaalt hoe je reacties van anderen opvat. Wie denkt dat hij niets kan, hoort in een compliment ironie.
Geheugen Je hersenen bewaren vroegere ervaringen, en die sturen hoe je nu reageert. Wie als kind door een hond gebeten werd, blijft soms een leven lang bang voor honden.
Ziekte of beperking Wie een ziekte of beperking heeft, ziet dingen die anderen niet opvallen. Wie in een rolstoel zit, ziet in een stad overal drempels en trappen.

Je hoeft deze factoren niet uit te leggen zoals een psycholoog: emoties, motivatie en persoonlijkheid krijgen later dit jaar een eigen hoofdstuk. Hier gaat het erom dat je ze herkent als iets wat je bril kleurt.

Het geheugen

Herinneringen aan slechte ervaringen zijn nuttig: ze zorgen ervoor dat je een gevaarlijke situatie sneller herkent. Wie ooit een ongeval had op een druk kruispunt, let daar extra goed op.

Maar je geheugen werkt niet als een camera die alles precies opneemt. Elke keer dat je je iets herinnert, bouw je de herinnering opnieuw op, en vul je ze aan met wat je verwacht of later gehoord hebt. Zo kun je je dingen "herinneren" die nooit gebeurd zijn: een valse herinnering.

In 2002 deden onderzoekers in Nieuw-Zeeland dit experiment. Ze vroegen aan de familie van de proefpersonen een paar kinderfoto's. Eén foto bewerkten ze: ze plakten de proefpersoon als kind in een ballonvaart. Die ballonvaart had nooit plaatsgevonden. Daarna toonden ze de foto's, en vroegen de proefpersonen om over elke foto zoveel mogelijk te vertellen. Dat herhaalden ze drie keer, verspreid over twee weken. Na die twee weken vertelde ongeveer de helft van de proefpersonen over de ballonvaart, soms met details: hoe koud het was, wie er nog in de mand stond.

Wat zegt onderzoek?

Ons geheugen is manipuleerbaar. Wie een (valse) foto ziet en er een paar keer over nadenkt, kan een herinnering opbouwen aan iets wat nooit gebeurd is. De details vullen we zelf in. Omdat je referentiekader mee gebouwd is uit herinneringen aan ervaringen, kan het dus ook stukjes bevatten die niet kloppen.

Wade, K., Garry, M., Read, J. & Lindsay, S. (2002). A picture is worth a thousand lies. Psychonomic Bulletin & Review, 9(3), 597-603.

  • 50% van de proefpersonen "herinnerde" zich de ballonvaart, gedeeltelijk of helemaal.
  • De Amerikaanse psychologe Elizabeth Loftus toonde al in de jaren 1970 dat de woorden van een vraag een herinnering veranderen. Wie gevraagd werd hoe snel twee auto's "tegen elkaar knalden", herinnerde zich een week later vaker gebroken glas dan wie gevraagd werd hoe snel ze "elkaar raakten". Er was geen gebroken glas.

Oefenen

Welke individuele factor kleurt hier het referentiekader?

  1. Lotte heeft dyslexie. Ze ergert zich als een leerkracht een toets alleen op papier geeft, in een klein lettertype.

  2. Jens heeft net slecht nieuws gekregen. Als zijn zus lacht om een filmpje, denkt hij dat ze hem uitlacht.

  3. Mira wil arts worden. Ze leest elk artikel over gezondheid dat ze tegenkomt.

  4. Arne vindt zichzelf lelijk. Als iemand naar hem kijkt, denkt hij dat die persoon iets negatiefs denkt.

  5. Na een inbraak in hun huis controleert Lina elke avond twee keer of de deur op slot is.

  6. Bram is altijd rustig en kijkt eerst de kat uit de boom. Op een feestje praat hij liefst met één persoon tegelijk.

Bekijk de uitleg
  • Ziekte of beperking: Lotte ziet een probleem dat anderen niet opvalt.
  • Emoties: Jens is van streek, en leest het lachen daardoor verkeerd.
  • Motivatie: Mira's doel bepaalt waar ze op let.
  • Zelfbeeld: Arne denkt negatief over zichzelf, en verwacht dat ook van anderen.
  • Geheugen: de herinnering aan de inbraak stuurt wat Lina nu doet.
  • Persoonlijkheid: rustig en wat introvert, dat is wie Bram is.
Bekijk een voorbeeld

"Emoties: toen ik zenuwachtig was voor mijn rijexamen, vond ik de examinator streng en onvriendelijk. Achteraf, toen ik geslaagd was, vond ik hem eigenlijk best vriendelijk."