Wat moet je kunnen?
- De vijf communicatieaxioma's van Watzlawick opnoemen en uitleggen
- De axioma's herkennen in concrete voorbeelden, en zelf illustreren met een voorbeeld
Wat denk jij?
Bekijk de uitleg
Het lukt niet. Wat je ook doet, je buur leest er iets in. Kijk je weg, dan "wil je geen contact". Zit je stokstijf, dan "doe je raar" of "ben je zenuwachtig". Lach je, dan "vind je het grappig". Zelfs niets doen is een boodschap.
Dat is het eerste van vijf axioma's over communicatie, van de psycholoog Paul Watzlawick.
Een axioma is een stelling die niet bewezen wordt, maar voor waar aangenomen, en die als basis dient voor een theorie.
Paul Watzlawick
Paul Watzlawick (1921-2007) was een Oostenrijks-Amerikaans psycholoog. Hij werkte als therapeut met gezinnen, en zag hoe gesprekken telkens op dezelfde manier vastliepen. In 1967 schreef hij met twee collega's een boek over hoe communicatie werkt, met vijf axioma's die voor elke vorm van communicatie gelden.
Axioma 1: je kunt niet niet communiceren
Zodra twee mensen elkaar waarnemen, communiceren ze. Ook zwijgen, wegkijken, niet antwoorden op een bericht of een lege blik is een boodschap: de ander leidt er iets uit af.
Axioma 2: we spreken altijd dubbel
Elke boodschap heeft twee niveaus.
- Inhoudsniveau
- de informatie, wát er gezegd wordt. Bijvoorbeeld: "Je jas ligt op de grond."
- Betrekkingsniveau
- wat de boodschap zegt over de relatie tussen de zender en de ontvanger: hoe ze over elkaar denken en wat ze voor elkaar voelen. Bijvoorbeeld: zegt je moeder het vriendelijk, of geërgerd? Is het een opmerking, of een bevel?
Het betrekkingsniveau zit vooral in de manier waarop iets gezegd wordt (subverbaal en non-verbaal). En het weegt vaak zwaarder: een ruzie over een jas op de grond gaat zelden echt over de jas.
Axioma 3: iedereen heeft zijn waarheid
Een gesprek of een conflict is een ketting van acties en reacties. Elke partij legt het begin van die ketting op een andere plaats, en ziet zichzelf als degene die reageert. Watzlawick noemde dat de interpunctie: waar je het "punt" zet in de reeks gebeurtenissen.
Een klassiek voorbeeld: een moeder zegt "Ik zeur, omdat jij nooit iets vertelt." Haar zoon zegt: "Ik vertel niets, omdat jij altijd zeurt." Elk van beiden heeft een eigen waarheid, en vanuit zijn eigen bril heeft elk gelijk. Je herkent hier het referentiekader uit hoofdstuk 1.
Interpunctie is de manier waarop elke gesprekspartner de reeks gebeurtenissen indeelt: waar hij het begin legt, en wie volgens hem de oorzaak is en wie reageert.
Axioma 4: digitale en analoge taal
- Digitale taal
- woorden, cijfers en afgesproken tekens. Ze betekenen meestal precies één ding. Bijvoorbeeld: "Ik ben blij je te zien."
- Analoge taal
- alles rond de woorden: intonatie, gezichtsuitdrukking, houding, gebaren, stilte. Ze kan op verschillende manieren geïnterpreteerd worden. Bijvoorbeeld: een glimlach kan blijdschap betekenen, maar ook verlegenheid of spot.
Analoge taal is meestal geloofwaardiger dan digitale taal, omdat ze moeilijker te controleren is. Wie "ik ben blij je te zien" zegt met een zuur gezicht, vertrouwen we niet. Goede sprekers zorgen ervoor dat hun digitale en hun analoge taal hetzelfde zeggen.
Axioma 5: wie heeft het voor het zeggen?
- Symmetrische communicatie
- communicatie tussen gelijken: geen van beide partners staat boven de ander. Bijvoorbeeld: twee vrienden die samen een uitstap plannen.
- Complementaire communicatie
- communicatie waarin de partners een ongelijke positie hebben: de een neemt de leiding, de ander volgt. Bijvoorbeeld: een leerkracht en een leerling, een trainer en een speler.
Geen van beide is goed of fout. Een gesprek loopt pas mis als de partners het niet eens zijn over hun positie: een leerling die tegen de leerkracht doet alsof hij de baas is, of twee vrienden die allebei de leiding willen.
Toepassen
Op 2 juni 2020 kreeg de Canadese premier Justin Trudeau op een persconferentie een vraag over de manier waarop de Amerikaanse president Donald Trump reageerde op de betogingen tegen racisme in de Verenigde Staten. Trudeau antwoordde niet meteen. Hij zweeg ruim twintig seconden, keek voor zich uit, opende zijn mond, sloot hem weer, en begon dan aan een algemeen antwoord over racisme, zonder Trump te noemen.
Bekijk de uitleg
Axioma 1: je kunt niet niet communiceren. Trudeau zei niets over Trump, maar iedereen begreep zijn stilte: hij was het niet eens met Trump, maar wilde dat niet hardop zeggen over de president van het buurland. De stilte en zijn gezicht waren de boodschap. Het fragment ging de hele wereld rond.
Je kunt ook axioma 4 aanhalen: zijn analoge taal (de stilte, het zoeken naar woorden) zei meer dan zijn digitale taal (het algemene antwoord).
Een toerist wandelt over een markt. Een verkoper roept: "Mijn vriend, kom kijken, mooie sjaals!" De toerist glimlacht vriendelijk en zegt: "Nee, dank u." Hij loopt verder, maar de verkoper loopt mee: "Voor jou een speciale prijs!" De toerist zegt niets meer, en kijkt de andere kant op. De verkoper roept hem na: "Waarom zo onbeleefd?"
Bekijk de uitleg
- Axioma 1: door niets meer te zeggen en weg te kijken, zegt de toerist toch iets: "laat me met rust". De verkoper vat het op als onbeleefdheid.
- Axioma 2: op het inhoudsniveau zegt de toerist "nee". Op het betrekkingsniveau wil hij beleefd zijn (de glimlach, "dank u").
- Axioma 3: elk heeft zijn waarheid. Voor de toerist is de verkoper opdringerig; voor de verkoper is de toerist onbeleefd. Elk vindt dat hij op de ander reageert.
- Axioma 4: de analoge taal (de vriendelijke glimlach) maakt de digitale taal ("nee") minder duidelijk. De verkoper leest in de glimlach een kans.
- Axioma 5: de communicatie is symmetrisch: verkoper en toerist staan op gelijke voet; geen van beiden heeft het voor het zeggen.
De taak: De verdeelde klas
In de taak van dit hoofdstuk pas je de vijf axioma's toe op een reportage: een klas waarin een leerkracht de leerlingen opdeelt in twee groepen, met heel andere regels. Je kijkt samen in de klas, neemt notities, en zoekt bij elk axioma twee voorbeelden. Je krijgt de taak op papier.
Oefenen
Bekijk de uitleg
- Bij de tante spreken haar woorden (digitaal) en haar gedrag (analoog) elkaar tegen: je gelooft het gedrag.
- Het bericht niet beantwoorden is ook een boodschap.
- Elk legt het begin van de ruzie bij de ander: de interpunctie.
- De coach en de spelers hebben een ongelijke positie: complementaire communicatie.
- Bij de directeur is de inhoud een vraag, maar de betrekking een bevel: hij is de baas.
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.