Wat moet je kunnen?
- [object Object]
- Voorbeelden van gedrag op de roos plaatsen
- Uitleggen hoe gedrag ander gedrag uitlokt (complementair en symmetrisch gedrag)
Wat denk jij?
Het is koud in de klas, en het raam staat open. Je wilt dat het dicht gaat.
Bekijk een voorbeeld
- "Doe dat raam dicht. Nu." De klasgenoot doet het misschien, maar mokkend, of hij zegt: "Doe het zelf."
- "Zou je het raam even willen dichtdoen? Ik heb het koud." Hij doet het waarschijnlijk graag.
- "Zullen we het raam dichtdoen? Het is hier ijskoud." Hij zegt: "Ja, goed idee."
- Je zucht luid, en trekt je jas aan, zonder iets te zeggen. Misschien doet hij het raam dicht, misschien merkt hij niets.
Hetzelfde doel, heel ander gedrag, en dus een heel andere reactie. Hoe je je opstelt, lokt een bepaald gedrag uit bij de ander. Dat bracht de psycholoog Timothy Leary in kaart.
Twee assen
De Amerikaanse psycholoog Timothy Leary (1920-1996) bestudeerde hoe mensen zich tegenover elkaar opstellen. Hij merkte dat je elk gedrag in een gesprek kunt beschrijven met twee vragen.
- Hoeveel invloed neem ik? Neem ik de leiding (boven), of laat ik de ander beslissen (onder)? Dat is de verticale as.
- Hoe sta ik tegenover de ander? Werk ik met hem samen, ben ik vriendelijk en betrokken (samen)? Of ga ik tegen hem in, of neem ik afstand (tegen)? Dat is de horizontale as.
Samen vormen de twee assen vier kwadranten: boven-samen, onder-samen, onder-tegen en boven-tegen.
- Jonas maakt graag kwetsende opmerkingen in de klas, en laat zich zo gelden.
- Mira weigert de opdracht van de leerkracht te maken, en gaat in een hoekje zitten.
- Adam neemt de rest van zijn groepje op sleeptouw bij een groepswerk.
- Milan luistert graag naar de goede raad van zijn grote broer.
Bekijk de uitleg
| Tegen | Samen | |
|---|---|---|
| Boven | Jonas (hij neemt de macht, tegen de anderen in) | Adam (hij neemt de leiding, samen met de anderen) |
| Onder | Mira (ze volgt niet, en neemt afstand) | Milan (hij volgt, en werkt mee) |
Gedrag lokt gedrag uit
Het belangrijkste idee van Leary: gedrag lokt gedrag uit. Hoe jij je opstelt, maakt een bepaalde reactie bij de ander waarschijnlijker.
- Op de verticale as werkt het complementair: bovengedrag lokt ondergedrag uit, en ondergedrag lokt bovengedrag uit. Neemt Adam de leiding, dan volgen de anderen. Laat Milan alles over aan zijn broer, dan gaat zijn broer beslissen.
- Op de horizontale as werkt het symmetrisch: samengedrag lokt samengedrag uit, en tegengedrag lokt tegengedrag uit. Wie vriendelijk is, krijgt meestal vriendelijkheid terug. Wie kwetsend is, krijgt verzet of afstand.
Zo lokt bijvoorbeeld boven-tegen gedrag (Jonas die de klas kleineert) meestal onder-tegen gedrag uit: klasgenoten die zich terugtrekken of dwarsliggen.
Dat is goed nieuws: wil je dat de ander anders reageert, dan kun je bij jezelf beginnen. Verander jouw gedrag, en de kans is groot dat de ander mee verandert.
Acht sectoren
Leary deelde elk kwadrant nog eens in twee. In elke sector valt één van de twee assen het meest op: in het kwadrant boven-samen is leidend gedrag vooral "boven", en helpend gedrag vooral "samen". Zo krijg je de roos van Leary.
- Leidend gedrag (boven-samen)
- de leiding nemen, organiseren, advies geven. Bijvoorbeeld: "Ik stel voor dat we het zo verdelen."
- Helpend gedrag (samen-boven)
- helpen, steunen, troosten, begrip tonen. Bijvoorbeeld: "Kom, ik leg het je nog eens uit."
- Meewerkend gedrag (samen-onder)
- meedoen, instemmen, vriendelijk samenwerken. Bijvoorbeeld: "Goed idee, ik doe mee."
- Afhankelijk gedrag (onder-samen)
- volgen, om hulp of raad vragen, op de ander rekenen. Bijvoorbeeld: "Wat vind jij dat ik moet doen?"
- Teruggetrokken gedrag (onder-tegen)
- zich afsluiten, zwijgen, niet meedoen. Bijvoorbeeld: in een hoekje zitten, en niets meer zeggen.
- Opstandig gedrag (tegen-onder)
- dwarsliggen, mokken, koppig weigeren. Bijvoorbeeld: "Waarom moet ík dat altijd doen?"
- Agressief gedrag (tegen-boven)
- aanvallen, kwetsen, beschuldigen. Bijvoorbeeld: "Jij verpest altijd alles."
- Concurrerend gedrag (boven-tegen)
- zich beter voordoen, willen winnen, de ander aftroeven. Bijvoorbeeld: "Dat had ik al lang gezien, hoor."
Oefenen
Bekijk de uitleg
Twijfel je? Stel je dan de twee vragen van Leary: neemt de persoon invloed (boven) of laat hij die aan de ander (onder)? Werkt hij mee (samen) of gaat hij in tegen de ander (tegen)? Kijk daarna welke as het sterkst opvalt.
Bekijk een voorbeeld
- "Doe dat raam dicht. Nu.": agressief of leidend, afhankelijk van de toon (boven).
- "Zou je het raam even willen dichtdoen? Ik heb het koud.": afhankelijk (je vraagt hulp, onder-samen).
- "Zullen we het raam dichtdoen?": meewerkend of leidend (samen).
- Zuchten en je jas aantrekken zonder iets te zeggen: opstandig of teruggetrokken (onder-tegen).
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.