Wat moet je kunnen?
- Het verschil uitleggen tussen gepast en ongepast gedrag op de roos van Leary
- Complementair en symmetrisch gedrag herkennen in voorbeelden, en zelf illustreren
- De roos gebruiken om een gesprek dat vastloopt te doorbreken
Wat denk jij?
Bekijk de uitleg
Nee. Leidend gedrag is goed als je groepje vastzit en iemand knopen moet doorhakken, maar niet als je alles naar je toe trekt en niemand anders aan het woord laat. Teruggetrokken gedrag is nuttig als je even afstand nodig hebt om af te koelen na een ruzie, maar niet als je je bij elke moeilijkheid afsluit.
Volgens Leary is geen enkele sector op zich goed of fout. Het hangt af van de situatie, het doel en de persoon.
Gepast en ongepast gedrag
- Gepast gedrag
- gedrag dat past bij de situatie. Je kunt tijdens een gesprek overstappen van de ene sector naar de andere. Bijvoorbeeld: je leidt een vergadering over het schoolfeest. Als iemand een goed idee heeft, zet je een stap terug, en laat je die persoon het uitleggen: je gaat van leidend naar meewerkend.
- Ongepast gedrag
- je blijft de hele tijd in dezelfde reactie hangen, ook als je daarmee de communicatie blokkeert. Of je overdrijft het gedrag van een sector. Bijvoorbeeld: in een klasvergadering over een probleem met een leerkracht blijf je zeggen: "We kunnen er toch niets aan doen." Ook als anderen goede ideeën aanbrengen, blijf je hulpeloos, en laat je alles aan hen over.
Elke sector heeft een gepaste en een ongepaste kant.
| Sector | Gepast | Ongepast (overdreven of vastgeroest) |
|---|---|---|
| Leidend | richting geven, organiseren | bazig, alles zelf willen beslissen |
| Helpend | steunen, begrip tonen | betuttelend, de ander klein houden |
| Meewerkend | samenwerken, instemmen | meelopen, nooit je eigen mening geven |
| Afhankelijk | om hulp vragen, raad aannemen | hulpeloos, alles op de ander afschuiven ("Calimero") |
| Teruggetrokken | afstand nemen, nadenken | je afsluiten, niet meer bereikbaar zijn |
| Opstandig | kritisch zijn, nee durven zeggen | dwarsliggen, mokken, saboteren |
| Agressief | opkomen voor jezelf, grenzen stellen | kwetsen, beschuldigen, schreeuwen |
| Concurrerend | het beste van jezelf geven, een eigen mening verdedigen | opscheppen, de ander kleineren |
Een gesprek dat vastloopt
Omdat gedrag gedrag uitlokt, kan een gesprek in een spiraal terechtkomen.
- Tegen lokt tegen uit. Een leerkracht zegt bits: "Jij weer!" (agressief). De leerling reageert dwars: "Ik heb niets gedaan!" (opstandig). De leerkracht wordt bozer, de leerling ook.
- Boven lokt onder uit, en dat kan vastroesten. Een ouder die alles voor zijn kind regelt (helpend, overdreven), krijgt een kind dat niets meer zelf durft (afhankelijk). Hoe hulpelozer het kind, hoe meer de ouder regelt.
Je kunt zo'n spiraal doorbreken door zelf van sector te veranderen. Kiest de leerling voor samengedrag ("Wat heb ik volgens u gedaan? Ik wil het graag begrijpen."), dan wordt het voor de leerkracht moeilijker om aanvallend te blijven. Geeft de ouder het kind een taak en vertrouwen (leidend in plaats van helpend), dan kan het kind meewerkend worden.
Sofie en Ruben werken samen aan een presentatie. Ruben heeft zijn deel nog altijd niet gedaan. Sofie stuurt hem: "Typisch jij weer. Ik doe het wel alleen, zoals altijd." Ruben antwoordt: "Ga je gang, jij weet het toch altijd beter."
Bekijk de uitleg
- Sofie is agressief (ze beschuldigt: "typisch jij") en concurrerend ("ik doe het wel alleen, zoals altijd"): boven-tegen.
- Ruben reageert opstandig ("ga je gang") en schuift alles af: tegen-onder.
- Tegen lokt tegen uit: Sofies verwijt lokt Rubens verzet uit. En haar bovengedrag lokt zijn ondergedrag uit (hij laat het aan haar over).
Sofie kan kiezen voor samen: "Ik raak gestrest, de presentatie is vrijdag. Wat lukt er niet? Zullen we samen kijken wat jij nog kunt doen?" Zo lokt ze meewerkend gedrag uit.
Rollenspel
Jullie spelen in groepjes een korte situatie. De rest van de klas kijkt toe, en noteert bij elke speler in welke sector hij zat, en welk gedrag dat uitlokte bij de ander.
Mogelijke situaties:
- Een leerling wil uitstel voor een taak; de leerkracht twijfelt.
- Twee vrienden willen elk iets anders doen op zaterdag.
- Een ouder vindt dat zijn dochter te laat thuiskomt.
Speel elke situatie twee keer: een keer waarin het gesprek vastloopt, en een keer waarin een van de spelers van sector verandert, en het gesprek een andere wending krijgt.
Oefenen
Bekijk de uitleg
- Leiding nemen bij gevaar, je even terugtrekken om af te koelen, en als nieuweling raad vragen passen bij de situatie: gepast.
- De klasgenoot die alles overneemt (helpend, maar betuttelend), en Ward die altijd moet winnen (concurrerend, vastgeroest), blokkeren de ander: ongepast.
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.