Wat moet je kunnen?
- Natuurlijke en gecontroleerde observatie, vrije en systematische observatie onderscheiden
- Uitleggen wat validiteit en betrouwbaarheid zijn
- Een observatieschema kiezen en zelf opstellen (checklist, turven, tijdsintervallen)
Wat denk jij?
Denk terug aan het rollenspel in de vorige les. Twee klasgenoten hielden notities bij over hetzelfde groepje.
Bekijk de uitleg
Waarschijnlijk niet. De ene lette op wat er gezegd werd, de andere op de lichaamstaal. De ene schreef "Ruben is boos", de andere "Ruben kruist zijn armen". En wie snel moest schrijven, miste de helft.
Je kunt dat oplossen door vooraf af te spreken waarop je let, en hoe je het noteert: met een observatieschema. Dan observeer je systematisch.
Herhaling uit het derde jaar
Bekijk de uitleg
- Open: de geobserveerde weet dat hij geobserveerd wordt (nadeel: hij kan zich anders gedragen). Gesloten: hij weet het niet.
- Participerend: de observator doet mee. Niet-participerend: hij doet niet mee.
- Observeren is beschrijven wat je ziet ("het meisje huilt"). Interpreteren is een verklaring of een mening geven ("het meisje is verdrietig").
Meer uitleg: het onderzoeksvademecum van het derde jaar.
Waar observeer je?
Je observeert om gedrag te onderzoeken (bij veel mensen), om het gedrag van één persoon op te volgen (een leerling, een patiënt), of in een opleiding (een trainer kijkt welke vaardigheden een student al beheerst).
- Natuurlijke observatie
- je observeert mensen in een echte, alledaagse situatie. Bijvoorbeeld: kinderen in de speeltuin, supporters tijdens een match. Voordeel: het gedrag is echt. Nadeel: het toeval speelt mee (het regent, de match is saai). Daarom observeer je meerdere keren.
- Gecontroleerde observatie
- je observeert in een situatie die de onderzoeker zelf maakt, vaak in een labo, met een vast scenario. Bijvoorbeeld: klanten in een garage worden geholpen door een verkoper in een kostuum, of door dezelfde verkoper in vrijetijdskleren. Voordeel: je ziet het effect van één verandering. Nadeel: het gedrag kan wat geforceerd zijn.
Een onderzoek heeft een grote validiteit als het echt meet wat het wil meten, en als de resultaten ook gelden in andere, echte situaties. Een onderzoek heeft een grote betrouwbaarheid als je bij een herhaling (door een andere onderzoeker, op een ander moment) dezelfde resultaten krijgt.
Een natuurlijke observatie heeft vaak een grotere validiteit: het gedrag is echt. Een gecontroleerde observatie heeft vaak een grotere betrouwbaarheid: iedereen zit in precies dezelfde situatie, en het toeval speelt minder mee.
Hoe noteer je?
- Vrije observatie
- je noteert zo gedetailleerd mogelijk wat je ziet, zonder vooraf bepaalde regels. Je vertrekt met een leeg blad. Handig als je nog geen duidelijke onderzoeksvraag hebt. Nadeel: twee observatoren schrijven vaak heel verschillende verslagen.
- Systematische observatie
- je bepaalt vooraf op welk gedrag je let, en je noteert het met een observatieschema. Handig als je wel een duidelijke vraag hebt. Voordeel: je moet weinig schrijven, en de resultaten zijn betrouwbaarder.
Een observatieschema is een formulier waarop je het gedrag dat je observeert, snel en op dezelfde manier noteert. Er zijn drie soorten.
| Soort | Hoe? | Voorbeeld |
|---|---|---|
| Checklist | Je duidt aan of het gedrag voorkomt: ja of nee. | Gedrag tijdens een groepswerk: neemt de leiding, brengt ideeën aan, onderbreekt anderen, houdt zich afzijdig ... |
| Turven | Je zet een streepje telkens als het gedrag voorkomt, en telt op het einde. | Een kind in de klas: steekt zijn vinger op, kijkt rond, stoort anderen ... |
| Tijdsintervallen | Op vaste momenten (bijvoorbeeld om de 20 seconden) duid je aan welk gedrag de persoon op dat moment toont. | Lichaamstaal in een gesprek: oogcontact, handgebaren, knikken, spiegelen ... |
Bekijk de uitleg
Vrij of systematisch gaat over hoe je noteert (alles, of vooraf bepaald gedrag). Natuurlijk of gecontroleerd gaat over waar je observeert (een echte situatie, of een situatie die de onderzoeker maakt). Een observatie is dus altijd allebei: bijvoorbeeld natuurlijk én systematisch.
Zelf een observatieschema maken
- Formuleer je onderzoeksvraag: wat wil je te weten komen?
- Maak een lijst van gedrag dat je kunt zien, zo precies en objectief mogelijk. Niet "doet vervelend", maar "loopt rond in de klas". Niet "is boos", maar "verheft zijn stem".
- Kies je categorieën: maximaal tien soorten gedrag, en elk gedrag past in maar één categorie.
- Kies een registratiemethode: een checklist, turven of tijdsintervallen.
- Ontwerp je schema: een blad dat je snel en vlot kunt invullen.
Houd observeren en interpreteren uit elkaar: in je schema staat alleen wat je ziet. Interpreteren doe je pas achteraf, bij de analyse.
Portfolio, deel 2: mijn observatieschema
Bekijk een voorbeeld
Onderzoeksvraag: welke sectoren van de roos van Leary komen het vaakst voor tijdens een groepswerk van tien minuten? Registratiemethode: turven, per leerling.
| Gedrag (wat je ziet) | Sector | Leerling A | Leerling B |
|---|---|---|---|
| Verdeelt de taken, zegt wat er moet gebeuren | Leidend | ||
| Legt iets uit aan een groepsgenoot die het niet snapt | Helpend | ||
| Zegt "ja, goed idee" of voert een voorstel uit | Meewerkend | ||
| Vraagt "wat moet ik doen?" | Afhankelijk | ||
| Zit op de gsm, zegt niets | Teruggetrokken | ||
| Zucht, weigert een taak | Opstandig | ||
| Lacht een groepsgenoot uit, verwijt iets | Agressief | ||
| Onderbreekt, zegt "ik weet het beter" | Concurrerend |
Let op: "is lui" of "is bazig" zijn interpretaties. Noteer wat je ziet.
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.