Wat moet je kunnen?
- Het interpersoonlijk communicatieproces uitleggen en toepassen met het communicatiemodel.
- De vier soorten ruis uitleggen, en herkennen in concrete voorbeelden.
- Verbale, non-verbale en subverbale communicatie herkennen in concrete voorbeelden.
- Het verschil tussen de binnenkant, de buitenkant en de overkant van communicatie uitleggen en illustreren.
- Het begrip spiegelgedrag uitleggen, en in een experiment de variabelen en de groepen benoemen.
- Socio-culturele factoren die de communicatie beïnvloeden herkennen in voorbeelden.
- De vijf communicatieaxioma's van Watzlawick uitleggen en toepassen.
- De roos van Leary uitleggen en toepassen, met gepast en ongepast gedrag.
- Soorten observatie onderscheiden (natuurlijk of gecontroleerd, vrij of systematisch), en een observatieschema opstellen.
Bij elk leerdoel van dit hoofdstuk hoort hieronder één oefening. De voorbeelden zijn nieuw: zo zie je of je de leerstof ook echt kunt toepassen. Lukt een oefening niet, of was je niet zeker van je antwoord? Bekijk dan de les die erbij staat nog eens.
Het communicatiemodel
Leerdoel: het interpersoonlijk communicatieproces uitleggen en toepassen met het communicatiemodel. Herhaal: les 1.
Oma belt naar haar kleinzoon Nabil om te vragen of hij zondag komt eten. Nabil antwoordt met een sms: "ok 👍". Oma belt meteen terug: "Wat bedoel je nu? Kom je of kom je niet?"
Bekijk de uitleg
- Zender: oma; boodschap: "Kom je zondag eten?"; kanaal: de telefoon (haar stem); ontvanger: Nabil.
- Nabil geeft feedback via een ander kanaal (een sms), in een code die oma niet goed kent (een afkorting en een emoji). Oma kan de boodschap niet goed decoderen: dat is semantische ruis.
- De context: een grootmoeder en een kleinzoon, met elk andere gewoonten om te communiceren (leeftijd).
Ruis
Leerdoel: de vier soorten ruis uitleggen, en herkennen in concrete voorbeelden. Herhaal: les 2.
Bekijk de uitleg
Fysiek: van buitenaf. Fysiologisch: in het lichaam. Psychologisch: in het hoofd (een vooroordeel). Semantisch: in de code, hier een woord met een andere betekenis.
Soorten communicatie
Leerdoel: verbale, non-verbale en subverbale communicatie herkennen in concrete voorbeelden. Herhaal: les 2.
Bekijk de uitleg
Wat je zegt, is verbaal. Hoe je het zegt (stil, luid, snel), is subverbaal. Alles zonder woorden (gebaren, kleren, een badge), is non-verbaal.
Binnenkant, buitenkant en overkant
Leerdoel: het verschil tussen de binnenkant, de buitenkant en de overkant van communicatie uitleggen en illustreren. Herhaal: les 3.
Bekijk de uitleg
- Binnenkant: wat er in je omgaat (gevoelens, gedachten), en wat de ander niet kan zien.
- Buitenkant: wat de ander waarneemt (woorden, toon, houding, gezicht).
- Overkant: het effect van je buitenkant op de ander.
Bijvoorbeeld: Tom is moe na een nachtshift (binnenkant). Hij antwoordt kort, en kijkt zijn vriendin niet aan (buitenkant). Zijn vriendin denkt dat hij boos op haar is (overkant).
Spiegelgedrag
Leerdoel: het begrip spiegelgedrag uitleggen, en in een experiment de variabelen en de groepen benoemen. Herhaal: les 4.
Onderzoekers laten obers in een restaurant de bestelling van klanten letterlijk herhalen ("Een spaghetti en een spuitwater"), of de bestelling gewoon noteren met "Komt eraan". Ze vergelijken de fooien.
Bekijk de uitleg
Spiegelgedrag is het (meestal onbewust) nadoen van het gedrag van je gesprekspartner.
- Onderzoeksvraag: krijgen obers meer fooi als ze de woorden van de klant nadoen?
- Onafhankelijke variabele: de bestelling wel of niet letterlijk herhalen.
- Afhankelijke variabele: hoeveel fooi de klant geeft.
- Experimentele groep: de klanten bij wie de ober de bestelling herhaalt.
- Controlegroep: de klanten bij wie de ober gewoon "Komt eraan" zegt.
Socio-culturele factoren
Leerdoel: socio-culturele factoren die de communicatie beïnvloeden herkennen in voorbeelden. Herhaal: les 4.
Bekijk de uitleg
Kijk telkens naar wat het verschil het duidelijkst verklaart: de leeftijd (andere kanalen en woorden), het gezin (opvoedingsmilieu), verwachtingen over jongens en meisjes (gender) en een religieuze regel (geloof).
De axioma's van Watzlawick
Leerdoel: de vijf communicatieaxioma's van Watzlawick uitleggen en toepassen. Herhaal: les 5.
Een vader vraagt aan zijn dochter hoe haar dag was. Ze zegt "goed", zonder op te kijken van haar gsm. De vader zucht: "Jij vertelt ook nooit iets." De dochter: "Omdat jij altijd zeurt." Ze loopt naar haar kamer, en slaat de deur dicht.
Bekijk de uitleg
- Je kunt niet niet communiceren: de dichtgeslagen deur, en niet opkijken van de gsm, zeggen veel.
- We spreken altijd dubbel: "goed" (inhoud) zegt op het betrekkingsniveau "laat me met rust".
- Iedereen heeft zijn waarheid: "Jij vertelt nooit iets" tegenover "omdat jij altijd zeurt": elk legt het begin bij de ander (interpunctie).
- Digitale en analoge taal: "goed" (digitaal) tegenover niet opkijken en de deur dichtslaan (analoog). We geloven het analoge.
- Wie heeft het voor het zeggen?: vader en dochter staan in een complementaire relatie, maar de dochter verzet zich ertegen.
De roos van Leary
Leerdoel: de roos van Leary uitleggen en toepassen, met gepast en ongepast gedrag. Herhaal: les 6 en les 7.
Bij een groepswerk zegt Yassine: "Ik beslis wie wat doet, en jullie luisteren." Hanna zegt niets meer, en doet de rest van het uur niets.
Bekijk de uitleg
- Yassine zit boven (leidend, maar zo bazig dat het eerder concurrerend of agressief wordt: boven-tegen). Hanna zit onder-tegen: teruggetrokken.
- Gedrag lokt gedrag uit: zijn bovengedrag lokt haar ondergedrag uit, en zijn tegengedrag lokt tegengedrag uit (ze trekt zich terug).
- Het is ongepast: Yassine blijft hangen in een overdreven bovenpositie, en blokkeert zo de samenwerking.
- Hij kan kiezen voor samengedrag: "Hoe verdelen we het? Hanna, wat wil jij doen?" (leidend, maar samen), of meewerkend.
Observeren
Leerdoel: soorten observatie onderscheiden, en een observatieschema opstellen. Herhaal: les 8.
Een onderzoeker wil weten hoe vaak leerlingen tijdens de les op hun gsm kijken. Ze gaat achteraan in de klas zitten, zonder iets te veranderen aan de les, en zet een streepje telkens als een leerling naar zijn gsm kijkt.
Bekijk de uitleg
- Natuurlijk: een echte les, waarin de onderzoeker niets verandert.
- Systematisch: ze weet vooraf op welk gedrag ze let (naar de gsm kijken).
- Registratiemethode: turven.
- Voordeel: het gedrag is echt (grotere validiteit), en omdat ze alleen streepjes zet, kan ze al haar aandacht bij het observeren houden; een tweede observator zou ongeveer hetzelfde turven (betrouwbaarheid). Let wel: als de leerlingen weten dat ze geobserveerd worden (een open observatie), kunnen ze zich anders gedragen.
Klaar met oefenen?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.