Wat moet je kunnen?
- De drie basisbehoeften uit de zelfdeterminatietheorie toelichten
- De drie basisbehoeften herkennen in voorbeelden, en zeggen of ze vervuld of gefrustreerd worden
- Met de drie basisbehoeften tips geven om iemand te motiveren
Wat denk jij?
Bekijk de uitleg
Vaak komen er drie dingen terug:
- je mocht zelf kiezen wat je deed, of hoe;
- je merkte dat je iets goed kon;
- je was samen met mensen bij wie je je goed voelde.
Dat zijn precies de drie basisbehoeften uit de zelfdeterminatietheorie.
Drie basisbehoeften
De zelfdeterminatietheorie (ZDT) is een theorie van de Amerikaanse psychologen Edward Deci en Richard Ryan. In Vlaanderen werkt onder anderen Maarten Vansteenkiste (Universiteit Gent) eraan verder. Net als Maslow hebben ze een positief mensbeeld: elke mens wil groeien. Maar volgens hen zijn er, naast de lichamelijke behoeften, drie psychologische basisbehoeften. Ze zijn alle drie even belangrijk, en universeel: iedereen heeft ze, in elke cultuur.
- Autonomie
- het gevoel dat je zelf kunt kiezen wat je doet en hoe je het doet, en dat je jezelf kunt zijn.
- Verbondenheid
- een warme, hechte band met anderen; het gevoel dat je gewaardeerd en graag gezien wordt.
- Competentie
- het gevoel dat je iets goed kunt, en dat je een taak tot een goed einde kunt brengen.
Worden de drie behoeften vervuld, dan geeft dat energie, veerkracht en welbevinden. Worden ze gefrustreerd, dan verlies je energie, en op lange termijn kan dat tot psychische problemen leiden.
| Behoefte | Vervuld als ... | Gefrustreerd als ... |
|---|---|---|
| Autonomie | je zelf mag kiezen, je eigen gedrag kunt bepalen | je voortdurend gecontroleerd wordt, of onder druk staat |
| Verbondenheid | je je gewaardeerd en graag gezien voelt | je ruzie hebt, of uitgesloten wordt |
| Competentie | je haalbare taken doet, en positieve feedback krijgt | taken te moeilijk zijn, of je veel negatieve feedback krijgt |
Uit het dagboek van Lotte: "Wat een rotdag. Op school kreeg ik mijn taak Frans terug: 3 op 10. Op de volleybaltraining maakte ik fout na fout. Gelukkig had ik vanmiddag geen schoolwerk: ik heb een lange tocht gemaakt op mijn rollerblades, en genoten dat ik kon doen waar ik zin in had. Na school dronk ik iets met Lander. Hij luisterde echt toen ik vertelde over de ruzie met mijn ouders. Ik heb geluk met zo'n vriend."
Bekijk de uitleg
| Situatie | Behoefte | Vervuld of gefrustreerd? |
|---|---|---|
| 3 op 10 voor Frans, fouten op de training | Competentie | Gefrustreerd |
| Rollerbladen, en doen waar je zin in hebt | Autonomie | Vervuld |
| Een goede babbel met Lander | Verbondenheid | Vervuld |
Wat zegt onderzoek?
De ZDT werd al in veel experimenten getest. Twee voorbeelden:
- Autonomie en volhouden (Banting en collega's, 2011). Proefpersonen moesten eerst een woordpuzzel oplossen. Bij de ene groep zaten er woorden in als "vrijheid" en "kiezen", bij de andere woorden als "moeten" en "druk". Zonder het te merken werden ze zo in een bepaalde stemming gebracht. Daarna gingen ze fietsen op een hometrainer: na twintig minuten mochten ze stoppen, na dertig minuten stopte het voor iedereen. De groep met de woorden over vrijheid hield het langer vol, en vond het fietsen minder zwaar.
- Competentie en agressie (Przybylski en collega's, 2014). Proefpersonen speelden het spel Tetris: de ene groep een gewone versie, de andere een versie die zo moeilijk was dat het bijna niet lukte. Daarna mochten ze beslissen hoelang de volgende proefpersoon zijn hand in ijskoud water moest houden. Wie de onmogelijke versie gespeeld had, koos gemiddeld een langere tijd: een teken van agressie.
Bekijk de uitleg
Het fietsonderzoek
- Onderzoeksvraag: houden mensen een inspanning langer vol als ze zich autonoom voelen?
- Onafhankelijke variabele: de woorden in de puzzel (vrijheid en kiezen, of moeten en druk).
- Afhankelijke variabele: hoelang ze bleven fietsen, en hoe zwaar ze het vonden.
- Behoefte: autonomie. Besluit: een gevoel van autonomie helpt om een inspanning vol te houden.
Het Tetris-onderzoek
- Onderzoeksvraag: maakt een gefrustreerd gevoel van competentie mensen agressiever?
- Onafhankelijke variabele: de gewone of de onmogelijke versie van het spel.
- Afhankelijke variabele: hoelang de volgende proefpersoon zijn hand in ijswater moest houden.
- Behoefte: competentie. Besluit: als je je niet competent voelt, word je sneller agressief.
Iemand motiveren met de ZDT
Bekijk een voorbeeld
- Autonomie: laat de leerlingen de vorm kiezen (een poster, een filmpje, een presentatie), en laat ze zelf groepjes maken.
- Verbondenheid: laat ze in groepjes werken, geef opbouwende feedback, en laat ze hun werk aan elkaar tonen.
- Competentie: geef duidelijke instructies, een voorbeeld en een stappenplan, en zorg dat de opdracht moeilijk genoeg is, maar haalbaar.
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.