Wat moet je kunnen?
- Het begrip overrechtvaardiging uitleggen met een voorbeeld
- Uitleggen waarom het soort beloning bepaalt of overrechtvaardiging optreedt
Wat denk jij?
Denk terug aan het spel van de vorige les: wie de langste lijst had, kreeg een prijs.
Bekijk de uitleg
Op korte termijn werkt een beloning vaak: iedereen schrijft sneller. Maar wie niet won, voelt zich misschien teleurgesteld. En als je altijd een beloning krijgt, ga je je afvragen: "Wat krijg ik ervoor?" Zonder beloning doe je het dan misschien niet meer.
Intrinsieke en extrinsieke motivatie kunnen elkaar dus versterken, maar ook tegenwerken. Daarover gaat deze les.
Een experiment met tekeningen
In 1973 deden de Amerikaanse psychologen Mark Lepper, David Greene en Richard Nisbett een experiment in een kleuterschool. Ze kozen kleuters uit die in de vrije tijd graag tekenden.
- Aan de eerste groep beloofden ze een mooi diploma als ze een tekening maakten. Na de tekening kregen ze het diploma.
- De tweede groep tekende zonder dat ze iets beloofd kregen, en kreeg niets.
Een tot twee weken later keken de onderzoekers, zonder dat de kleuters het wisten, naar de vrije speeltijd in de klas. De kleuters die een diploma gekregen hadden, tekenden minder uit zichzelf dan de anderen, en minder dan voor het experiment.
Bekijk de uitleg
- Onafhankelijke variabele: een beloning (het diploma) beloofd krijgen, of niet.
- Afhankelijke variabele: hoeveel tijd de kleuters later uit zichzelf tekenden.
Verklaring: de kleuters tekenden eerst omdat ze het graag deden (intrinsiek). Door de beloning werd tekenen iets wat je doet voor een diploma (extrinsiek). Toen er geen diploma meer was, was er ook minder reden om te tekenen. De beloning had hun intrinsieke motivatie verzwakt.
Overrechtvaardiging
Overrechtvaardiging is een situatie waarin een beloning de intrinsieke motivatie van iemand verkleint: je werd als het ware te veel beloond voor iets wat je al graag deed.
Het gedrag heeft dan een "extra" rechtvaardiging gekregen (de beloning), en de oorspronkelijke reden (het plezier) raakt op de achtergrond.
In veel landen geven mensen gratis bloed, ook in Belgiƫ. De Britse socioloog Richard Titmuss beweerde al in 1970 dat betalen voor bloed het aantal donoren kan doen dalen. Zweedse onderzoekers testten dat in 2008. Ze boden vrouwen die een eerste keer bloed wilden geven, een kleine vergoeding aan. Bij die groep gaven er minder vrouwen bloed dan in de groep die niets kreeg. Mochten de vrouwen de vergoeding aan een goed doel schenken, dan verdween het verschil.
Bekijk de uitleg
Bloed geven deden de donoren eerst uit intrinsieke motivatie: het voelt goed om iemand te helpen. Door er geld voor te geven, werd het een betaalde transactie (extrinsiek). Ze werden "te veel" beloond, en het goede gevoel verdween: hun intrinsieke motivatie daalde.
Toen ze het geld aan een goed doel konden geven, bleef bloed geven iets wat je doet om anderen te helpen: dan verdween het effect.
Niet elke beloning is hetzelfde
Betekent dat dat je nooit mag belonen? Nee. Volgens de ZDT hangt het af van het soort beloning, en van wat de beloning doet met de drie basisbehoeften.
| Beloning | Invloed op de basisbehoeften | Invloed op de intrinsieke motivatie |
|---|---|---|
| Betalen, een prijs, een snoepje | Je autonomie daalt: je hebt minder het gevoel dat je het zelf kiest. | daalt |
| Een oprecht compliment ("Dat heb je knap opgelost!") | Je competentie stijgt: je voelt dat je iets goed kunt. | blijft (of stijgt) |
Oefenen
Bekijk de uitleg
Als de zoon al graag las, kan overrechtvaardiging optreden: lezen wordt iets wat je doet voor geld. Stopt de beloning, dan leest hij misschien minder dan ervoor. Las hij niet graag, dan kan het geld hem op korte termijn op gang helpen, maar het maakt lezen niet leuker.
Beter: laat hem zelf boeken kiezen (autonomie), lees soms samen of praat over het boek (verbondenheid), en geef een compliment als hij een dik boek uitgelezen heeft (competentie).
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.