Wat moet je kunnen?
- Uitleggen wat een experiment is, met de voor- en nadelen
- Een hypothese formuleren, en de onafhankelijke, afhankelijke en controlevariabelen aanduiden
- Uitleggen hoe proefpersonen in groepen verdeeld worden, en zelf een experiment opzetten
Wat denk jij?
In dit hoofdstuk zag je al drie experimenten: de kleuters die een diploma kregen voor een tekening, de fietsers met woorden over vrijheid, en de spelers van een onmogelijke versie van Tetris.
Bekijk de uitleg
In alle drie maakt de onderzoeker zelf een situatie, en verandert hij één ding (een diploma of niet, de woorden in de puzzel, de versie van het spel). Al de rest blijft hetzelfde. Daarna meet hij het effect (hoeveel ze tekenen, hoelang ze fietsen, hoe agressief ze zijn).
Zo kun je niet alleen zien dat twee dingen samengaan, maar ook dat het ene het gevolg is van het andere. Dat kan alleen met een experiment.
Wat is een experiment?
Een experiment is een onderzoeksmethode waarbij de onderzoeker een situatie maakt, één (of enkele) variabelen verandert, en meet welke invloed dat heeft op het gedrag van de proefpersonen. Al de rest blijft voor iedereen hetzelfde.
| Voordeel | Nadelen |
|---|---|
| Je kunt oorzaak en gevolg onderzoeken, niet alleen een verband. | De situatie is kunstmatig: de resultaten gelden niet zomaar in het echte leven. |
| Proefpersonen weten dat ze meedoen, en passen soms hun gedrag aan. Daarom vertelt de onderzoeker vooraf niet precies wat hij onderzoekt. |
Een experiment in een labo is goed gecontroleerd: het is betrouwbaar, en andere onderzoekers kunnen het gemakkelijk herhalen. Dat herhalen heet replicatie. Een experiment op een echte plaats (een school, een winkel) is levensechter: de validiteit is groter.
Een experiment in vier stappen
Stap 1: de hypothese
Bij een experiment wordt de onderzoeksvraag een hypothese: een voorspelling van de resultaten, geschreven als een stelling.
"Volwassenen helpen jongeren met verzorgde kleren vaker dan jongeren met slordige kleren."
Een goede hypothese bevat drie dingen: de variabelen (kleren, helpen), de groep die je onderzoekt (volwassenen), en de verwachte uitkomst (meer hulp bij verzorgde kleren).
Stap 2: de variabelen
- Onafhankelijke variabele
- wat de onderzoeker verandert. Er zijn minstens twee versies: de condities. Bijvoorbeeld: de kleren van de jongere: verzorgd of slordig.
- Afhankelijke variabele
- wat de onderzoeker meet. Bijvoorbeeld: of mensen de jongere helpen.
- Controlevariabelen
- alle andere dingen die het resultaat zouden kunnen beïnvloeden. De onderzoeker houdt ze gelijk. Bijvoorbeeld: telkens dezelfde jongere, die telkens hetzelfde zegt, op dezelfde plaats en hetzelfde uur.
Beide variabelen moet je operationaliseren (hoofdstuk 1, les 7): omzetten in gedrag dat je kunt meten. "Helpen" kun je niet zomaar meten. Daarom kies je een concreet gedrag: "laat de persoon de jongere even zijn gsm gebruiken om te bellen?"
Stap 3: de groepen
De proefpersonen worden willekeurig in groepen verdeeld (bijvoorbeeld door loting), zodat de groepen zo gelijk mogelijk zijn. Er zijn evenveel groepen als condities, en de groepen zijn groot genoeg, zodat het toeval geen grote rol speelt. De controlegroep krijgt geen bijzondere behandeling; bij de experimentele groep verandert de onafhankelijke variabele.
Omdat de controlevariabelen gelijk blijven, en de groepen willekeurig zijn ingedeeld, kun je een verschil tussen de groepen verklaren door de onafhankelijke variabele.
Stap 4: de resultaten
De onderzoeker meet de afhankelijke variabele, vaak met een systematische observatie (hoofdstuk 2, les 8), en vergelijkt de groepen. Met statistiek gaat hij na of het verschil groot genoeg is om niet door toeval te komen. Klopt de hypothese, dan wordt de theorie bevestigd. Klopt ze niet, dan is het onderzoek niet mislukt: de theorie moet bijgestuurd worden.
Onderzoekers willen weten of alcohol de reactiesnelheid van autobestuurders vertraagt. Een groep drinkt geen alcohol, een tweede groep twee glazen, een derde groep vier glazen. Daarna rijden ze een parcours in een rijsimulator, en moeten ze zo snel mogelijk remmen als er plots een voetganger opduikt.
Bekijk de uitleg
- Onafhankelijke variabele: de hoeveelheid alcohol, met drie condities (0, 2 of 4 glazen). De groep zonder alcohol is de controlegroep.
- Afhankelijke variabele: de reactiesnelheid (hoeveel tijd tussen het opduiken van de voetganger en het remmen).
- Controlevariabelen: iedereen krijgt evenveel tijd om te drinken, dezelfde drank, dezelfde simulator, hetzelfde parcours, de voetganger duikt op hetzelfde moment op.
Een experiment over vooroordelen
In 1997 deden de Amerikaanse psychologen Steven Fein en Steven Spencer een experiment. Studenten legden eerst een intelligentietest af. Daarna kregen ze, los van hun echte score, te horen dat ze het goed of slecht gedaan hadden. Zo werd hun zelfwaardering even groter of kleiner.
Daarna beoordeelden ze een vrouw die solliciteerde voor een job: ze zagen haar foto, een video van een sollicitatiegesprek en haar cv. Bij de helft van de studenten werd ze voorgesteld als Joods, bij de andere helft als Italiaans. De foto, de video en het cv waren voor iedereen dezelfde.
Het resultaat: na positieve feedback beoordeelden de studenten de "Joodse" en de "Italiaanse" vrouw even goed. Na negatieve feedback beoordeelden ze de "Joodse" vrouw duidelijk slechter.
Bekijk de uitleg
- Onafhankelijke variabelen: het soort feedback (positief of negatief) en de afkomst van de vrouw (Joods of Italiaans).
- Afhankelijke variabele: hoe goed de studenten de vrouw beoordelen.
- Vier condities: positieve feedback en "Italiaans", positieve feedback en "Joods", negatieve feedback en "Italiaans", negatieve feedback en "Joods".
- Controlevariabelen: iedereen legt dezelfde test af; de foto, de video en het cv zijn telkens dezelfde.
- Besluit: wie zich slechter voelt over zichzelf, kijkt eerder neer op iemand uit een andere groep. Een vooroordeel kan een manier zijn om je eigen zelfwaardering op te krikken. Je herkent je referentiekader (hoofdstuk 1) en de waarderingsbehoefte van Maslow.
Fein, S. & Spencer, S. J. (1997): Prejudice as self-image maintenance
Portfolio, deel 3: mijn experiment
Bekijk een voorbeeld
- Hypothese: "Leerlingen van het vierde jaar die voor een woordjestoets een compliment krijgen na de oefentoets, scoren hoger op de echte toets dan leerlingen die niets krijgen."
- Onafhankelijke variabele: een compliment na de oefentoets, of niets (twee condities; de groep zonder compliment is de controlegroep).
- Afhankelijke variabele: de score op de echte toets (op 20).
- Controlevariabelen: dezelfde woordjes, dezelfde studietijd, dezelfde toets, hetzelfde lokaal en uur, dezelfde leerkracht.
- Groepen: de leerlingen worden door loting in twee groepen verdeeld, van minstens vijftien leerlingen.
Denk ook aan de ethiek: is je experiment eerlijk tegenover de controlegroep? Hier krijgt de controlegroep na de toets ook een compliment.
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.