S&P 4HW - H4 les 2: Basisemoties, en waarom we bang worden

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

Waarschijnlijk raadde je buur blijdschap meteen, en had hij meer moeite met bijvoorbeeld angst of walging. Sommige gezichtsuitdrukkingen lijken bij alle mensen hetzelfde, en worden overal herkend. Dat onderzocht de psycholoog Paul Ekman.

Zes basisemoties

De Amerikaanse psycholoog Paul Ekman (geboren in 1934) onderzocht gezichtsuitdrukkingen in verschillende culturen. Hij vond zes emoties die volgens hem overal ter wereld voorkomen, met dezelfde gezichtsuitdrukking.

Een basisemotie is een emotie die bij alle mensen voorkomt, en overal dezelfde gezichtsuitdrukking uitlokt. Volgens Ekman zijn er zes: blijdschap, verdriet, angst, woede, walging en verrassing.

Andere emoties zijn volgens Ekman varianten of mengvormen van de basisemoties. Ongerustheid en paniek zijn een lichte en een zware vorm van angst. Jaloezie is een mengvorm van woede en angst. Later voegde Ekman nog emoties toe, zoals schaamte en trots, maar die zijn minder gemakkelijk aan het gezicht te herkennen.

Waarvoor dienen emoties?

Emoties zijn niet zomaar lastig of storend. Ze hebben een functie. Onderzoekers onderscheiden er drie.

Adaptieve functie
emoties sturen je gedrag in een richting die helpt om te overleven. Bijvoorbeeld: angst doet je weglopen van gevaar.
Sociale functie
emoties helpen je om te communiceren en om te gaan met anderen (les 3). Bijvoorbeeld: je verdriet toont anderen dat je hulp nodig hebt.
Cognitieve functie
emoties verhogen je aandacht, en zorgen dat je iets beter onthoudt. Bijvoorbeeld: je weet nog precies waar je was toen je een schokkend nieuwsbericht hoorde.

Emoties helpen je overleven

De Britse natuurwetenschapper Charles Darwin (1809-1882), de grondlegger van de evolutietheorie, schreef in 1872 een boek over emoties bij mensen en dieren. Hij was een van de eersten die zeiden dat emoties een functie hebben: wie bang is voor een roofdier, vlucht sneller, en heeft meer kans om te overleven en kinderen te krijgen.

Evolutiepsychologen gaan nog altijd zo te werk: ze verklaren menselijk gedrag door te zoeken welk nut het had in de oertijd, voor overleven en voortplanting.

Bekijk de uitleg

Spijt zorgt ervoor dat je gedrag dat slechte gevolgen had, niet opnieuw doet. Zo leer je uit je fouten, en vermijd je gevaar.

Vechten, vluchten of verstijven

Wat gebeurt er in je lichaam als je bang bent? Je hart klopt sneller, je bloeddruk en je ademhaling gaan omhoog, je spieren spannen zich op, en je pupillen worden groter. Al die veranderingen helpen je om snel te reageren: meer zuurstof naar je spieren, en een scherper zicht. Je lichaam maakt zich klaar om te vechten of te vluchten.

De vecht-of-vluchtreactie is de automatische reactie van het lichaam op gevaar: hartslag, bloeddruk en ademhaling stijgen, de spieren spannen zich op, zodat je kunt vechten of vluchten.

Er is nog een derde reactie: verstijven. Sommige dieren (en mensen) verroeren zich niet meer bij gevaar. Zo vallen ze minder op, of weten ze niet hoe ze moeten reageren. Een deel van je hersenen vooraan, de prefrontale cortex, kan zulke automatische reacties afremmen, zodat je eerst kunt nadenken. Dat deel van de hersenen is pas volgroeid rond je 25ste: daarom reageren jongeren soms impulsiever.

Tend-and-befriend

De Amerikaanse psychologe Shelley Taylor merkte op dat de vecht-of-vluchtreactie vooral bij mannen onderzocht was. Volgens haar kan stress ook een andere reactie uitlokken, vooral bij vrouwen: tend-and-befriend. Je zorgt voor je kinderen en je naasten (tend), en je zoekt steun bij je groep (befriend).

Tend-and-befriend is een reactie op stress waarbij je zorgt voor je naasten en steun zoekt bij anderen, in plaats van te vechten of te vluchten.

Oefenen

Welke reactie op stress of gevaar zie je hier?

  1. Een hond springt grommend op Zoƫ af. Ze zet het op een lopen.

  2. Bij een overval blijft een kassierster stokstijf staan, en zegt niets.

  3. Een jongen wordt bedreigd op de tram, en duwt de dader hard weg.

  4. Na het slechte nieuws belt Hanne meteen haar zus en haar beste vriendin.

Bekijk de uitleg

Vechten, vluchten en verstijven zijn automatische reacties op acuut gevaar. Bij tend-and-befriend zoek je steun bij anderen, of zorg je voor hen.