Wat moet je kunnen?
- Uitleggen hoe onderzoekers een begrip als welbevinden meetbaar maken met een vragenlijst
- Open en gesloten vragen en een likertschaal herkennen, en fouten in vragen verbeteren
- Uitleggen hoe je een vragenlijst over een gevoelig onderwerp eerlijk en veilig afneemt
Wat denk jij?
"Een op de vier jongeren voelt zich niet goed in zijn vel", schrijft een krant.
Bekijk de uitleg
Ze vroegen het aan de jongeren zelf, met een vragenlijst. Maar "je goed voelen in je vel" kun je niet zomaar vragen: elke jongere verstaat er iets anders onder. Daarom stellen onderzoekers meerdere, concrete vragen, bijvoorbeeld hoe vaak je je de voorbije twee weken rustig, energiek of opgewekt voelde. Samen geven die antwoorden een score.
Hoe ze dat doen, en waar het kan mislopen, leer je in deze les.
Een begrip meetbaar maken
Welbevinden, faalangst, motivatie, zelfbeeld: je kunt ze niet zien en niet wegen. Toch willen onderzoekers ze meten. Daarvoor moeten ze het begrip operationaliseren (hoofdstuk 1, les 7): het vertalen in iets wat je wel kunt vaststellen. Bij gedrag doe je dat met een observatieschema; bij gevoelens en meningen meestal met een vragenlijst.
Een vragenlijst is een vaste reeks vragen die je aan een groep mensen voorlegt, om een begrip te meten of om meningen en gewoonten te verzamelen. Alle deelnemers krijgen dezelfde vragen, in dezelfde volgorde.
Een goed voorbeeld is de WHO-5, een korte vragenlijst van de Wereldgezondheidsorganisatie. Ze meet welbevinden met vijf uitspraken over de voorbije twee weken: of je je opgewekt voelde, rustig, actief, of je uitgerust wakker werd, en of je dagen gevuld waren met dingen die je interesseren. Bij elke uitspraak kies je hoe vaak dat zo was, van "nooit" tot "de hele tijd". Die antwoorden worden samen een score van 0 tot 100.
Waarom vijf vragen, en niet één? Omdat één vraag te veel van het toeval afhangt: wie toevallig een slechte dag had, of de vraag anders begreep. Met meerdere vragen over hetzelfde begrip wordt de meting betrouwbaarder.
Soorten vragen
- Open vraag
- de deelnemer antwoordt in zijn eigen woorden. Bijvoorbeeld: "Wat helpt jou om je beter te voelen?" Je krijgt rijke antwoorden, maar ze zijn moeilijk te tellen en te vergelijken.
- Gesloten vraag
- de deelnemer kiest uit vaste antwoorden (ja of nee, of een lijst). Bijvoorbeeld: "Hoeveel uur slaap je op een schooldag? minder dan 6 / 6 tot 8 / meer dan 8." Snel te verwerken, maar je leert niets wat je niet zelf voorzag.
- Likertschaal
- een gesloten vraag waarbij de deelnemer zegt hoe sterk hij het eens is met een uitspraak, meestal op vijf punten. Bijvoorbeeld: "Ik heb iemand bij wie ik terechtkan als het slecht gaat." helemaal oneens / oneens / neutraal / eens / helemaal eens.
Om een begrip te meten, gebruiken onderzoekers vooral gesloten vragen en likertschalen: zo kunnen ze de antwoorden optellen en de antwoorden van honderden jongeren vergelijken.
Wat kan er mislopen?
Een vragenlijst is pas valide als ze echt meet wat ze wil meten. Dat gaat mis als de vragen slecht geformuleerd zijn:
- Een suggestieve vraag stuurt de deelnemer naar een antwoord: "Vind jij ook dat jongeren te veel op hun gsm zitten?"
- Een dubbele vraag vraagt twee dingen tegelijk: "Slaap en eet je goed?" Wat antwoord je als je goed slaapt, maar slecht eet?
- Een vaag woord verstaat iedereen anders: "Sport je vaak?" Is dat elke dag, of elke week?
- Antwoordmogelijkheden die overlappen of ontbreken: "0 tot 2 uur / 2 tot 4 uur": waar kruis je aan bij 2 uur? En wie meer dan 4 uur gamet?
Een ander probleem ligt bij de deelnemer zelf. Mensen geven graag het antwoord dat goed overkomt, zeker over gevoelige onderwerpen.
Sociaal wenselijk antwoorden is een antwoord geven dat beter overkomt bij anderen, in plaats van het eerlijke antwoord. Bijvoorbeeld: zeggen dat je minder drinkt of meer studeert dan in werkelijkheid.
Daartegen helpt vooral anonimiteit: als niemand weet wie wat antwoordde, antwoorden mensen eerlijker.
Bekijk de uitleg
- Suggestief: "ook" en "de vele toetsen" duwen je naar "ja". Beter: "Hoe vaak voel je je gestrest voor een toets?" met een schaal van "nooit" tot "altijd".
- Dubbel: misschien praat je wel met je vrienden, maar niet met je ouders. Maak er twee vragen van.
- Vaag: "regelmatig" is voor de een elke dag, voor de ander één keer per maand. Beter: "Hoeveel dagen voelde je je de voorbije twee weken somber?"
- Overlap: wie drie vrienden heeft, kan twee vakjes aankruisen; wie er geen of meer dan tien heeft, vindt geen vakje.
Een gevoelig onderwerp
Een vragenlijst over welbevinden, pesten of somberheid kan iets losmaken bij wie het moeilijk heeft. Onderzoekers volgen daarom vaste afspraken:
- Deelnemen is vrijwillig: je mag een vraag overslaan, of stoppen.
- De vragenlijst is anoniem: geen naam, en geen vragen waarmee je iemand toch herkent (zoals "in welke klas zit je" in een kleine school).
- De onderzoekers vertellen vooraf waarvoor de antwoorden dienen.
- Onderaan staat waar je hulp vindt, zoals Awel (102) of Tele-Onthaal (106) (les 4).
Zo werkt bijvoorbeeld de grote internationale HBSC-studie (Health Behaviour in School-aged Children): elke vier jaar vullen duizenden Vlaamse scholieren in de klas een anonieme vragenlijst in over hun gezondheid en hun welbevinden.
Een leerling wil in zijn klas onderzoeken hoeveel leerlingen faalangst hebben. Hij laat iedereen een vragenlijst invullen met zijn naam erop, en hangt de resultaten per leerling op in de klas.
Bekijk de uitleg
- Niet anoniem: met hun naam erop zullen veel leerlingen hun faalangst kleiner maken (sociaal wenselijk antwoorden). De meting is dan niet valide.
- Niet veilig: de resultaten per leerling ophangen is een schending van de privacy, en kan kwetsend zijn.
- Beter: zonder naam, vrijwillig, alleen de resultaten van de hele klas tonen (bijvoorbeeld "8 van de 24 leerlingen"), en onderaan zeggen waar je terechtkunt (de leerlingenbegeleiding, Awel).
Portfolio, deel 5: mijn vragenlijst
Bekijk een voorbeeld
Begrip: steun van vrienden. Schaal: helemaal oneens / oneens / neutraal / eens / helemaal eens.
- Ik heb minstens één vriend bij wie ik terechtkan als het slecht gaat.
- Mijn vrienden merken het als ik me niet goed voel.
- Ik durf mijn vrienden om hulp te vragen.
- Ik voel me vaak alleen, ook als ik bij mijn vrienden ben. (Een omgekeerde uitspraak: zo zie je of iemand zomaar overal "eens" aankruist.)
Eerlijk antwoorden: anoniem, op papier in een gesloten doos, vrijwillig, en onderaan het nummer van Awel.
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.