S&P 4HW - H6 les 2: De eerste indruk

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

Waarschijnlijk kwamen er meteen woorden op: "lui" of "gezellig", "gevaarlijk" of "stoer", "slim" of "saai". Je weet niets van die mensen, en toch heb je al een beeld. Dat komt door cognitieve schema's: kant-en-klare ideeën in je hoofd die je helpen om snel te oordelen. Vaak kloppen ze niet.

Cognitieve schema's

Je hersenen krijgen elke seconde heel veel informatie. Om niet overspoeld te worden, gebruiken ze schema's: vaste ideeën over hoe dingen en mensen meestal zijn.

Een cognitief schema is een geordend geheel van kennis en verwachtingen over een persoon, een groep of een situatie, waarmee je nieuwe informatie snel kunt verwerken.

Schema's zijn nuttig: als je een restaurant binnenstapt, weet je zonder nadenken dat je moet wachten tot iemand je een tafel wijst. Maar ze kunnen je ook misleiden.

In 2007 deed de Amerikaanse krant The Washington Post een experiment. De wereldberoemde violist Joshua Bell, die concertzalen doet vollopen, speelde 43 minuten in een metrostation in Washington, in gewone kleren, op een viool van miljoenen dollars. Meer dan duizend mensen liepen voorbij. Zeven bleven even staan luisteren. Hij verdiende ongeveer 32 dollar.

Een violist in een concertzaal, in een kostuum, moet wel getalenteerd zijn. Een straatmuzikant in gewone kleren past in een ander schema: "die is vast niet zo goed". De context bepaalde wat mensen hoorden.

De impliciete persoonlijkheidstheorie

Een belangrijk soort schema gaat over persoonlijkheid. We hebben in ons hoofd een "theorie" over welke kenmerken samengaan: wie een bril draagt, is slim; wie lacht, is vriendelijk; wie stil is, is verlegen. Die theorie gebruiken we zonder het te merken.

De impliciete persoonlijkheidstheorie is een verzameling cognitieve schema's waarmee we snel oordelen over iemands hele persoonlijkheid, op basis van één of enkele kenmerken: het uiterlijk, de taal of het gedrag.

Klopt zo'n eerste indruk soms? Ja. Onderzoekers lieten mensen foto's beoordelen van onbekenden. Sommige kenmerken, zoals of iemand extravert is, schatten ze vrij goed in, vooral aan de houding en de glimlach. Maar voor veel andere kenmerken zaten ze er vaak naast. En vooral: wie een vooroordeel heeft over een groep, ziet in de foto wat hij verwacht.

Een klas krijgt een portretfoto te zien van een vrouw met een donkere huidskleur, in een elegant kleed, met opgestoken haar. De leerlingen moeten raden wat haar beroep is. Ze antwoorden onder andere: "kapster", "schoonmaakster", "zangeres", "secretaresse". In werkelijkheid is ze advocaat en parlementslid.

Bekijk de uitleg

De leerlingen vulden haar hele persoon in vanuit een paar uiterlijke kenmerken: haar huidskleur, haar kleed, haar haar. Dat is de impliciete persoonlijkheidstheorie. Hun schema's over vrouwen met een donkere huidskleur bevatten blijkbaar vooral bepaalde beroepen, en geen advocaat of politica. Zulke schema's leren we uit onze omgeving en uit de media (hoofdstuk 1): wie zelden een zwarte vrouw als advocaat ziet, verwacht het ook niet.

Oefenen

Bekijk een voorbeeld

"Ik dacht dat een nieuwe klasgenoot arrogant was, omdat ze dure kleren droeg en niemand aansprak. Later bleek ze heel verlegen te zijn, en die kleren kreeg ze van haar oudere zus. Ik oordeelde op haar uiterlijk en één stukje gedrag: de impliciete persoonlijkheidstheorie."