Wat moet je kunnen?
- Sociaal, prosociaal en antisociaal gedrag van elkaar onderscheiden
- Uitleggen welke principes van sociale cognitie bepalen wie we helpen
- Het omstanderseffect en het omgekeerde omstanderseffect uitleggen
Wat denk jij?
Bekijk de uitleg
Veel mensen denken dat ze in een volle tram sneller zouden helpen: er zijn toch meer mensen die kunnen helpen? Onderzoek toont vaak het omgekeerde: hoe meer omstanders, hoe langer het soms duurt voor iemand iets doet. Dat heet het omstanderseffect. Maar het verhaal is ingewikkelder: in echte, gevaarlijke situaties grijpt er bijna altijd wel iemand in.
Sociaal gedrag
Hang je je jas aan de kapstok omdat de juf het vraagt? Lach je om een vriendin die uitglijdt? Loop je met slaande deuren weg na een ruzie? In elk geval reageer je op iets wat een ander deed of zei.
- Sociaal gedrag
- gedrag dat betrekking heeft op andere mensen.
- Prosociaal gedrag
- gedrag dat erop gericht is anderen te helpen, en hun welzijn te bevorderen. Alle vormen van solidariteit. Bijvoorbeeld: geld geven na een ramp, een klasgenoot uitleg geven, als vrijwilliger werken.
- Antisociaal gedrag
- gedrag tegenover anderen dat niet helpend is, of hen schaadt. Bijvoorbeeld: pesten, discrimineren, vandalisme (les 4 en 5).
Volgens de Vlaamse psychiater Paul Verhaeghe zit prosociaal gedrag in onze natuur: mensen zijn van nature geneigd om elkaar te helpen. Wel kan de manier waarop de media vooral negatief nieuws brengen, een ander beeld geven.
Wie helpen we?
Wie we helpen, hangt mee af van de principes uit hoofdstuk 6.
- Categorisering: mensen uit onze ingroup helpen we sneller dan mensen uit een outgroup.
- Vooroordelen: wie een negatief gevoel oproept (bijvoorbeeld een dakloze), wordt minder snel geholpen.
- Het halo-effect: aan knappe, verzorgde mensen schrijven we ook andere positieve eigenschappen toe, en we helpen ze sneller.
Het omstanderseffect
In 1968 deden de Amerikaanse psychologen John Darley en Bibb Latané een bekend experiment. Studenten vulden in een kamer een vragenlijst in. Na een tijdje kwam er rook door een ventilatieopening. Wie alleen in de kamer zat, meldde de rook meestal snel. Wie samen zat met twee andere "studenten" (eigenlijk medewerkers van de onderzoekers) die rustig verder werkten, meldde ze bijna nooit: ze bleven in de rook zitten.
Het omstanderseffect betekent dat mensen in een noodsituatie minder snel helpen, naarmate er meer omstanders zijn.
Twee verklaringen:
- Je voelt je minder verantwoordelijk: "iemand anders zal wel helpen".
- Je kijkt naar de anderen om te weten wat er aan de hand is. Doet niemand iets, dan denk je dat het niet zo erg is, of ben je bang om je belachelijk te maken.
Het omgekeerde omstanderseffect
Toch is het niet altijd zo. In een echt gevaarlijke situatie, waarin de omstanders met elkaar kunnen praten, werkt het soms omgekeerd: met meer omstanders is er meer kans dat iemand helpt, omdat ze elkaar steunen en samen sterker staan. Onderzoekers die camerabeelden van ruzies op straat in verschillende landen bekeken, zagen dat er in bijna elke ruzie minstens één omstander tussenkwam, en vaker naarmate er meer omstanders waren.
Het omgekeerde omstanderseffect betekent dat mensen in een levensgevaarlijke situatie, waarin de omstanders met elkaar kunnen communiceren, net sneller helpen naarmate er meer omstanders zijn.
Op de speelplaats wordt een leerling al weken uitgelachen door een groepje. Veel leerlingen zien het. Niemand doet iets.
Bekijk de uitleg
- Iedereen voelt zich minder verantwoordelijk: "er zijn genoeg anderen die het zien".
- Iedereen kijkt naar de anderen: niemand grijpt in, dus "het zal wel om te lachen zijn", of: "als ik iets zeg, word ik zelf het doelwit".
Wat helpt: één persoon die iets doet, doorbreekt het effect, want dan volgen anderen sneller. Spreek elkaar aan ("doen wij iets?"), zodat je samen staat (het omgekeerde omstanderseffect). En vertel het aan een volwassene. Je kent het belang van omstanders bij pesten uit het derde jaar.
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.