Wat moet je kunnen?
- Gehoorzaamheid uitleggen, en het verschil met conformisme
- Het experiment van Milgram beschrijven, en verklaren waarom mensen gehoorzamen
- De gevolgen van macht uitleggen, en hoe je ze kunt beperken
Wat denk jij?
Bekijk de uitleg
De meeste leerlingen zeggen meteen: "Nee, nooit." Maar onderzoek toont dat mensen veel sneller gehoorzamen aan iemand met gezag dan ze zelf denken. Dat ontdekte de psycholoog Stanley Milgram.
Gehoorzaamheid
Gehoorzaamheid is je gedrag aanpassen omdat een autoriteit (iemand met gezag) het je beveelt.
Het verschil met conformisme (les 6): bij conformisme vraagt niemand je iets, je past je vanzelf aan de groep aan (impliciete druk). Bij gehoorzaamheid krijg je een uitdrukkelijk bevel (expliciete druk).
Gehoorzaamheid leer je via socialisatie: thuis, op school, in de sport. Ze is vaak nuttig: een samenleving zonder enige gehoorzaamheid aan regels en gezag werkt niet. Maar ze kan ook gevaarlijk zijn.
Het experiment van Milgram
In 1961 vroeg de Amerikaanse psycholoog Stanley Milgram gewone mannen om mee te werken aan een onderzoek "over leren". De proefpersoon kreeg de rol van "leraar". In een andere kamer zat een "leerling", vastgebonden aan een stoel met elektroden. Telkens als de leerling een fout maakte, moest de leraar hem een elektrische schok geven, telkens 15 volt sterker, tot 450 volt.
De leerling was een acteur, en de schokken waren niet echt. Maar dat wist de proefpersoon niet. Hij hoorde de leerling kreunen, roepen dat hij wilde stoppen, en daarna niets meer. Als de proefpersoon twijfelde, zei de onderzoeker in een witte jas alleen kalm: "Het experiment vereist dat u doorgaat."
Vooraf voorspelden psychiaters dat maar een heel kleine minderheid tot het einde zou gaan. In werkelijkheid ging bijna twee derde van de proefpersonen door tot 450 volt.
Bekijk de uitleg
Verklaringen:
- De onderzoeker was een autoriteit (een wetenschapper, een witte jas, een bekende universiteit). Mensen leren van kleins af om gezag te volgen.
- De proefpersoon voelde zich niet verantwoordelijk: "ik deed alleen wat me gevraagd werd".
- Het ging stap voor stap: telkens maar 15 volt meer. Waar stop je dan?
- De "leerling" zat in een andere kamer: hoe verder het slachtoffer, hoe makkelijker je gehoorzaamt.
Ethiek: de proefpersonen leden onder veel stress, en werden misleid. Vandaag zou zo'n experiment niet meer mogen in dezelfde vorm. Je kent het belang van eerlijk en respectvol onderzoek uit het onderzoeksvademecum.
Macht
Ook wie macht heeft, verandert. De Amerikaanse psycholoog Dacher Keltner onderzocht dat. Wie macht heeft:
- denkt meer aan zijn eigen belang, en wordt egocentrischer;
- staat zichzelf meer vrijheden toe, en neemt sneller risico's;
- is soms beter in het zoeken van oplossingen, maar ziet anderen vooral als middel om een doel te bereiken;
- overtreedt sneller sociale normen;
- heeft minder empathie, en gedraagt zich impulsiever.
Een bekend experiment van Keltner is het koekjesexperiment. Groepjes van drie studenten moesten samen een opdracht maken; één van hen kreeg (door loting) de leiding. Na een tijdje kwam er een bord met vijf koekjes binnen. Iedereen nam er één. Wie nam het vierde koekje? Meestal degene die de leiding had gekregen, en die at het ook vaak met open mond en kruimels op tafel.
Macht beperken
Hoe voorkom je dat macht slecht uitpakt? De Vlaamse managementprofessor Marc Buelens geeft drie tips:
- Wie macht heeft, kan zich omringen met mensen die hem durven tegenspreken.
- Maak vooraf goede afspraken: wanneer moet je stoppen en nadenken?
- Laat anderen meekijken: wie weet dat hij gecontroleerd wordt, misbruikt zijn macht minder snel.
Oefenen
Bekijk de uitleg
Bij gehoorzaamheid krijg je een bevel van iemand met gezag (een trainer, een agent). Bij conformisme vraagt niemand je iets: je volgt vanzelf de groep.
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.