S&P 4HW - H7 les 7: Gehoorzamen, en macht

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

De meeste leerlingen zeggen meteen: "Nee, nooit." Maar onderzoek toont dat mensen veel sneller gehoorzamen aan iemand met gezag dan ze zelf denken. Dat ontdekte de psycholoog Stanley Milgram.

Gehoorzaamheid

Gehoorzaamheid is je gedrag aanpassen omdat een autoriteit (iemand met gezag) het je beveelt.

Het verschil met conformisme (les 6): bij conformisme vraagt niemand je iets, je past je vanzelf aan de groep aan (impliciete druk). Bij gehoorzaamheid krijg je een uitdrukkelijk bevel (expliciete druk).

Gehoorzaamheid leer je via socialisatie: thuis, op school, in de sport. Ze is vaak nuttig: een samenleving zonder enige gehoorzaamheid aan regels en gezag werkt niet. Maar ze kan ook gevaarlijk zijn.

Het experiment van Milgram

In 1961 vroeg de Amerikaanse psycholoog Stanley Milgram gewone mannen om mee te werken aan een onderzoek "over leren". De proefpersoon kreeg de rol van "leraar". In een andere kamer zat een "leerling", vastgebonden aan een stoel met elektroden. Telkens als de leerling een fout maakte, moest de leraar hem een elektrische schok geven, telkens 15 volt sterker, tot 450 volt.

De leerling was een acteur, en de schokken waren niet echt. Maar dat wist de proefpersoon niet. Hij hoorde de leerling kreunen, roepen dat hij wilde stoppen, en daarna niets meer. Als de proefpersoon twijfelde, zei de onderzoeker in een witte jas alleen kalm: "Het experiment vereist dat u doorgaat."

Vooraf voorspelden psychiaters dat maar een heel kleine minderheid tot het einde zou gaan. In werkelijkheid ging bijna twee derde van de proefpersonen door tot 450 volt.

Bekijk de uitleg

Verklaringen:

  • De onderzoeker was een autoriteit (een wetenschapper, een witte jas, een bekende universiteit). Mensen leren van kleins af om gezag te volgen.
  • De proefpersoon voelde zich niet verantwoordelijk: "ik deed alleen wat me gevraagd werd".
  • Het ging stap voor stap: telkens maar 15 volt meer. Waar stop je dan?
  • De "leerling" zat in een andere kamer: hoe verder het slachtoffer, hoe makkelijker je gehoorzaamt.

Ethiek: de proefpersonen leden onder veel stress, en werden misleid. Vandaag zou zo'n experiment niet meer mogen in dezelfde vorm. Je kent het belang van eerlijk en respectvol onderzoek uit het onderzoeksvademecum.

Macht

Ook wie macht heeft, verandert. De Amerikaanse psycholoog Dacher Keltner onderzocht dat. Wie macht heeft:

Een bekend experiment van Keltner is het koekjesexperiment. Groepjes van drie studenten moesten samen een opdracht maken; één van hen kreeg (door loting) de leiding. Na een tijdje kwam er een bord met vijf koekjes binnen. Iedereen nam er één. Wie nam het vierde koekje? Meestal degene die de leiding had gekregen, en die at het ook vaak met open mond en kruimels op tafel.

Macht beperken

Hoe voorkom je dat macht slecht uitpakt? De Vlaamse managementprofessor Marc Buelens geeft drie tips:

Oefenen

Is dit conformisme of gehoorzaamheid?

  1. De trainer zegt dat je nog tien rondjes moet lopen, en je doet het.

  2. Iedereen in de klas draagt een bepaalde jas, en jij koopt hem ook.

  3. Een agent zegt dat je je fiets moet afstappen, en je stapt af.

  4. Op een fuif gaat iedereen dansen, en jij danst mee.

Bekijk de uitleg

Bij gehoorzaamheid krijg je een bevel van iemand met gezag (een trainer, een agent). Bij conformisme vraagt niemand je iets: je volgt vanzelf de groep.