Wat moet je kunnen?
- De afspraken van onderzoeksethiek uitleggen, en toepassen op bekende experimenten
- Uitleggen wanneer misleiding in onderzoek kan, en wat een debriefing is
- Een eigen onderzoeksplan toetsen aan de afspraken van onderzoeksethiek
Wat denk jij?
In dit hoofdstuk zag je drie bekende experimenten: de kamer die volliep met rook (les 2), de lijnen van Asch (les 6) en de schokken van Milgram (les 7). In alle drie werden de proefpersonen misleid.
Bekijk de uitleg
De meeste mensen vinden het experiment van Milgram het ergst. De proefpersonen dachten dat ze iemand pijn deden, en leden onder veel stress. Bij Asch zaten ze in een ongemakkelijke situatie, maar een paar minuten, en zonder dat iemand pijn leed. Bij het rookexperiment schrokken ze, maar ook dat duurde maar even.
Toch hebben alle drie iets gemeen: de proefpersonen wisten niet waaraan ze meededen. Mag dat? In deze les leer je welke afspraken onderzoekers vandaag moeten volgen.
Wat vonden de proefpersonen van Milgram?
Milgram beschreef zelf hoe zwaar het experiment was voor de proefpersonen. Velen zweetten, beefden, stotterden of lachten nerveus. Bij enkelen werd de spanning zo groot dat ze een aanval kregen.
Na het experiment vertelde Milgram de proefpersonen dat de schokken niet echt waren, en ze ontmoetten de "leerling", die niets mankeerde. Later stuurde hij hen een vragenlijst. De grote meerderheid zei dat ze blij waren dat ze hadden meegedaan, en dat ze er iets van geleerd hadden.
Toch kreeg Milgram veel kritiek. De psychologe Diana Baumrind schreef in 1964 dat hij zijn proefpersonen schade had berokkend: ze ontdekten over zichzelf dat ze bereid waren een ander pijn te doen. Dat beeld neem je mee naar huis. Mede door zulke experimenten kwamen er strenge afspraken.
De afspraken van onderzoeksethiek
Onderzoeksethiek is het geheel van afspraken over wat een onderzoeker mag en niet mag tegenover de mensen die meedoen aan zijn onderzoek.
- Geen schade
- het onderzoek mag de deelnemers geen lichamelijke of psychische schade doen. Een beetje ongemak mag, langdurige angst of schaamte niet.
- Vrijwillig
- niemand wordt verplicht, en je mag op elk moment stoppen, zonder gevolgen.
- Geïnformeerde toestemming
- de deelnemers weten vooraf genoeg over het onderzoek (wat ze moeten doen, hoe lang, welke risico's) om te kunnen kiezen of ze meedoen, en ze geven daar uitdrukkelijk toestemming voor. Bij jongeren onder 18 jaar vragen onderzoekers meestal ook toestemming aan de ouders.
- Anoniem en vertrouwelijk
- niemand kan achteraf weten wat één deelnemer antwoordde of deed. De gegevens worden veilig bewaard.
- Misleiding
- soms kun je niet alles vooraf vertellen, omdat het gedrag dan verandert (zoals bij Asch). Dat mag alleen als het echt niet anders kan, als het geen schade doet, en met een debriefing: na afloop vertelt de onderzoeker de deelnemers wat er werkelijk onderzocht werd, en waarom ze misleid werden.
Aan universiteiten en ziekenhuizen keurt een ethische commissie elk onderzoek met mensen vooraf goed. Zonder die goedkeuring mag het niet beginnen.
Milgram vandaag
Kan een experiment als dat van Milgram vandaag nog? De Amerikaanse psycholoog Jerry Burger probeerde het in 2009, met een paar belangrijke aanpassingen:
- Hij selecteerde de proefpersonen: wie kwetsbaar leek (bijvoorbeeld door angst of depressie), deed niet mee.
- Hij zei hen drie keer dat ze mochten stoppen, en dat ze hun vergoeding toch zouden krijgen.
- Het experiment stopte bij 150 volt: het moment waarop de "leerling" voor het eerst riep dat hij wilde stoppen. Wie daar verder wilde gaan, zou bij Milgram meestal tot het einde gegaan zijn.
- Meteen na afloop volgde een debriefing.
Het resultaat: ongeveer 70 % van de proefpersonen wilde na 150 volt verder gaan, bijna evenveel als bij Milgram.
Bekijk de uitleg
- Geen schade: hij stopte bij 150 volt, voor de zwaarste momenten, en liet kwetsbare mensen niet meedoen.
- Vrijwillig: hij zei drie keer dat ze mochten stoppen, en dat ze hun geld toch kregen. Bij Milgram zei de onderzoeker net: "U hebt geen keuze, u moet doorgaan."
- Debriefing: meteen na afloop.
Er blijft misleiding: de proefpersonen wisten niet dat het over gehoorzaamheid ging. Maar zonder misleiding kun je gehoorzaamheid niet echt onderzoeken. Een goed antwoord weegt dat af: wat leren we ervan, en hoe zwaar is het voor de deelnemers?
Oefenen
Bekijk de uitleg
- Stiekem filmen: de klasgenoten wisten van niets en konden niet kiezen. Je hebt hun toestemming nodig, zeker als je beelden gebruikt.
- Druk zetten om verder te doen: deelnemen moet vrijwillig blijven, ook halverwege.
- Het meisje met het rode haar: iedereen weet wie het is. Het verslag moet anoniem zijn.
- De valse score: misleiding kan soms, maar alleen met een debriefing. Anders gaan de deelnemers naar huis met een slecht beeld van zichzelf.
- Een uur geschreeuw: dat is langdurige stress, en dus schade.
Portfolio, deel 7: de ethische check
Bekijk een voorbeeld
Onderzoek: de vragenlijst over steun van vrienden (deel 5).
- Geen schade: geen vragen over zware onderwerpen; onderaan het nummer van Awel.
- Vrijwillig: je mag een vraag overslaan of stoppen.
- Toestemming: zie de tekst hieronder.
- Anoniem: geen naam, op papier, in een gesloten doos.
- Misleiding: niet nodig.
Wat ik vooraf vertel: "Ik onderzoek voor S&P hoeveel steun jongeren van hun vrienden krijgen. Je vult tien korte vragen in, dat duurt vijf minuten. Je naam staat er niet op, en niemand ziet jouw antwoorden. Je mag een vraag overslaan of stoppen wanneer je wilt."
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.