Wat moet je kunnen?
- De formule van Lewin uitleggen, en interne en externe factoren die gedrag beïnvloeden herkennen.
- Prosociaal en antisociaal gedrag onderscheiden, en het omstanderseffect en het omgekeerde omstanderseffect uitleggen.
- De sociale uitwisselingstheorie en de empathie-altruïsmehypothese uitleggen en herkennen.
- Discriminatie en seksisme uitleggen, met de drie componenten van een attitude en praktijktests.
- Racisme uitleggen, en de contacttheorie van Allport toepassen.
- Sociale normen en conformisme uitleggen, met het experiment van Asch.
- Gehoorzaamheid en de gevolgen van macht uitleggen, met het experiment van Milgram.
- De invloed van influencers op het zelfbeeld en het koopgedrag van jongeren kritisch bekijken.
- De afspraken van onderzoeksethiek uitleggen, toepassen op bekende experimenten en op een eigen onderzoek.
Bij elk leerdoel van dit hoofdstuk hoort hieronder één oefening. De voorbeelden zijn nieuw: zo zie je of je de leerstof ook echt kunt toepassen. Lukt een oefening niet, of was je niet zeker van je antwoord? Bekijk dan de les die erbij staat nog eens.
Gedrag
Leerdoel: de formule van Lewin uitleggen, en interne en externe factoren die gedrag beïnvloeden herkennen. Herhaal: les 1.
Kenza is meestal rustig en vriendelijk. Maar op de dag van haar examen, na een slapeloze nacht en een ruzie thuis, snauwt ze een klasgenoot af.
Bekijk de uitleg
Volgens Lewin is gedrag een wisselwerking tussen de persoon en de omgeving (G = P × O). Kenza's persoonlijkheid is rustig en vriendelijk, maar de situatie (examen, ruzie) verandert haar gedrag.
- Intern: vermoeidheid, stress en boosheid (emoties).
- Extern: de ruzie thuis, de examendruk.
Helpen of toekijken
Leerdoel: prosociaal en antisociaal gedrag onderscheiden, en het omstanderseffect en het omgekeerde omstanderseffect uitleggen. Herhaal: les 2.
Op een drukke markt valt een vrouw met haar fiets. Tientallen mensen lopen voorbij. Pas na een paar minuten stopt iemand.
Bekijk de uitleg
Niet helpen is geen prosociaal gedrag; wie stopt, toont wel prosociaal gedrag. Het omstanderseffect: hoe meer omstanders, hoe minder iedereen zich verantwoordelijk voelt ("iemand anders helpt wel"), en iedereen kijkt naar de anderen: niemand stopt, dus het zal wel meevallen. Het omgekeerde omstanderseffect treedt op als de situatie levensgevaarlijk is en de omstanders met elkaar kunnen communiceren: dan helpen ze net sneller, samen.
Motieven om te helpen
Leerdoel: de sociale uitwisselingstheorie en de empathie-altruïsmehypothese uitleggen en herkennen. Herhaal: les 3.
Bekijk de uitleg
Sociale uitwisselingstheorie: helpen als de baten groter zijn dan de kosten (een promotie, een beter cv). Empathie-altruïsmehypothese: belangeloos helpen, uit medeleven.
Discriminatie en seksisme
Leerdoel: discriminatie en seksisme uitleggen, met de drie componenten van een attitude en praktijktests. Herhaal: les 4.
Bekijk de uitleg
- Cognitief (stereotype): "Vrouwen zijn niet sterk genoeg voor de bouw."
- Affectief (vooroordeel): "Jij bent een vrouw, dus jij houdt het hier geen week vol."
- Conatief (discriminatie, seksisme): een aannemer neemt nooit vrouwen aan.
Praktijktest: stuur twee identieke cv's naar bouwbedrijven, één met een mannennaam en één met een vrouwennaam, en tel hoe vaak elk uitgenodigd wordt.
Racisme en de contacttheorie
Leerdoel: racisme uitleggen, en de contacttheorie van Allport toepassen. Herhaal: les 5.
Een Brusselse gemeente wil de spanningen tussen jongeren uit twee buurten verminderen. Ze stelt voor: de jongeren mogen op zaterdag allemaal in hetzelfde sportcentrum komen.
Bekijk de uitleg
Racisme is discriminatie op basis van afkomst, huidskleur, nationaliteit of "ras". Het voorstel is niet genoeg: alleen samen in een ruimte zijn helpt weinig (zoals samen eten in Robbers Cave). Volgens Allport moeten de groepen een gelijke status hebben, een gemeenschappelijk doel nastreven, samenwerken, en gesteund worden. Bijvoorbeeld: gemengde ploegen die samen een toernooi organiseren voor de hele gemeente, met steun van de gemeente en de scholen.
Groepsdruk
Leerdoel: sociale normen en conformisme uitleggen, met het experiment van Asch. Herhaal: les 6.
Bekijk de uitleg
Sociale normen: de ongeschreven regels van een groep. Conformisme: je gedrag aanpassen aan de groep, zonder dat iemand het vraagt. Asch: een proefpersoon moest in een groep zeggen welke lijn even lang was als een voorbeeldlijn. De andere "deelnemers" gaven soms allemaal hetzelfde foute antwoord. Gemiddeld volgde de proefpersoon de groep bij ongeveer een derde van die vragen, ook al was het juiste antwoord overduidelijk. Het toont hoe sterk de druk van een groep is.
Gehoorzaamheid en macht
Leerdoel: gehoorzaamheid en de gevolgen van macht uitleggen, met het experiment van Milgram. Herhaal: les 7.
Bekijk de uitleg
Bij gehoorzaamheid volg je een bevel van een autoriteit (expliciet); bij conformisme volg je de groep zonder dat iemand iets vraagt (impliciet). Milgram: bijna twee derde van gewone mensen gaf, op bevel van een onderzoeker, wat zij dachten dat elektrische schokken tot 450 volt waren. Macht maakt egocentrischer, doet meer risico's nemen, sneller normen overtreden, en geeft minder empathie.
Influencers
Leerdoel: de invloed van influencers op het zelfbeeld en het koopgedrag van jongeren kritisch bekijken. Herhaal: les 8.
Een influencer met een miljoen volgers toont elke dag een "perfecte" ochtendroutine met dure huidverzorging. Onder haar filmpjes staat "#ad" niet altijd vermeld.
Bekijk de uitleg
- Zelfbeeld: volgers vergelijken zich met een "perfect" leven en een bewerkt gezicht, en kunnen zich minder goed voelen over zichzelf (sociale vergelijking, het halo-effect).
- Koopgedrag: volgers kopen de producten, omdat het voelt als de raad van een vriendin, niet als reclame.
- Kritische vragen: wordt ze betaald? Waarom staat er niet altijd "#ad"? Is wat ze toont echt? Wie verdient eraan?
Onderzoeksethiek
Leerdoel: de afspraken van onderzoeksethiek uitleggen, toepassen op bekende experimenten en op een eigen onderzoek. Herhaal: les 9.
Voor een onderzoek over eerlijkheid laten twee leerlingen "per ongeluk" een portefeuille vallen op de speelplaats, en filmen ze stiekem wie hem teruggeeft. In hun verslag zetten ze foto's van de leerlingen die hem hielden.
Bekijk de uitleg
De afspraken: geen schade, vrijwillig, geïnformeerde toestemming, anoniem en vertrouwelijk, en misleiding alleen als het moet, met een debriefing.
- Toestemming: de leerlingen werden stiekem gefilmd, zonder dat ze konden kiezen.
- Anoniem: de foto's van wie de portefeuille hield, maken hen herkenbaar.
- Geen schade: wie op de foto staat, kan gepest of bestraft worden.
- Debriefing: de leerlingen hoorden nooit dat het een onderzoek was.
Beter: niet filmen maar turven (zonder namen), nadien aan de betrokken leerlingen uitleggen wat er gebeurde, en alleen cijfers rapporteren ("6 van de 10 gaven hem terug"). En vooraf de leerkracht om toestemming vragen.
Klaar met oefenen?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.