Wat moet je kunnen?
- Uitleggen wat etnografie en participerende observatie zijn, en hoe ze verschillen van systematische observatie
- De voor- en nadelen van participerende observatie uitleggen
- Veldnotities maken, en daarin observatie en interpretatie scheiden
Wat denk jij?
Een onderzoeker beschrijft een vreemd volk, de Nacirema. Elke ochtend trekt elk lid van het volk zich terug in een klein heiligdom in huis. Daar staat een kistje vol toverdranken en poeders, die ze bij speciale genezers halen. Ze voeren er een ritueel uit waarbij ze een bundeltje varkenshaar met magische poeders in hun mond stoppen, en het op vaste manieren bewegen. Een paar keer per jaar bezoeken ze een "heilige mondman", die met scherpe werktuigen gaten in hun tanden maakt, en die opvult met magisch materiaal. Ze geloven dat hun vrienden hen anders zouden verlaten.
Bekijk de uitleg
Lees "Nacirema" eens van achter naar voor: American. Het heiligdom is de badkamer, het kistje met toverdranken het medicijnkastje, het bundeltje varkenshaar een tandenborstel, en de heilige mondman de tandarts.
De Amerikaanse antropoloog Horace Miner schreef die tekst in 1956, als grap met een ernstige bedoeling. Hij beschreef zijn eigen cultuur zoals onderzoekers toen "exotische" volken beschreven. Zo toonde hij twee dingen: onze eigen gewoonten zijn even vreemd als die van anderen, als je ze van buitenaf bekijkt. En de manier waarop je iets beschrijft, bepaalt mee hoe vreemd het lijkt (etnocentrisme, les 2).
Etnografie: leven tussen de mensen die je onderzoekt
Hoe leer je een cultuur echt kennen? Niet met een vragenlijst van vijf minuten, maar door er een tijd in te leven.
Etnografie is een onderzoeksmethode waarbij de onderzoeker een tijd meeleeft met een groep, om haar cultuur van binnenuit te leren kennen en te beschrijven: hun gewoonten, rituelen, regels en wat die voor hen betekenen.
Een van de eersten was de Poolse antropoloog Bronisław Malinowski. Tijdens de Eerste Wereldoorlog leefde hij jarenlang op de Trobriandeilanden, bij Nieuw-Guinea. Hij leerde de taal, woonde in een tent tussen de huizen, en deed mee aan het dagelijkse leven. Zo ontdekte hij dat een ingewikkeld ritueel waarbij mensen halssnoeren en armbanden van eiland tot eiland doorgaven, niet om de waarde van de voorwerpen draaide, maar om vriendschap en aanzien tussen de eilanden.
Etnografie wordt niet alleen gebruikt voor verre volken. Sociologen bestuderen zo ook supporters, een jeugdbende, een ziekenhuisafdeling, of het leven van jongeren in een Brusselse wijk.
Participerende observatie
De belangrijkste techniek van de etnograaf is participerende observatie. In hoofdstuk 2 (les 8) maakte je een systematische observatie: je wist vooraf wat je zocht, en turfde het in een schema. Een etnograaf werkt anders.
Bij participerende observatie doet de onderzoeker zelf mee met de groep die hij observeert. De observatie is meestal open: hij weet vooraf niet precies wat hij zoekt, en ontdekt gaandeweg wat belangrijk is.
Een etnograaf schrijft alles op in veldnotities.
Veldnotities zijn de aantekeningen die een onderzoeker tijdens of vlak na een observatie maakt: wat hij zag en hoorde, zo precies mogelijk, en apart zijn eigen interpretaties, vragen en gevoelens.
Het belangrijkste is dat je observatie en interpretatie uit elkaar houdt (hoofdstuk 6, les 1). "De jongen staart naar de grond en antwoordt in één woord" is een observatie. "De jongen verveelt zich" is een interpretatie.
Twee blikken
Een etnograaf wisselt voortdurend tussen twee blikken:
- de blik van een insider: wat betekent dit voor de mensen zelf? Waarom doen ze het?
- de blik van een buitenstaander: wat valt op aan dit gedrag, als je het niet gewoon bent? (De blik van Miner.)
Voor- en nadelen
| Voordelen | Nadelen |
|---|---|
| Je ziet echt gedrag, in de eigen omgeving van de mensen (een grote validiteit). | Mensen gedragen zich anders als ze weten dat ze bekeken worden, zeker in het begin. |
| Je ontdekt dingen die je niet had verwacht, en waar je nooit een vraag over had gesteld. | Je eigen referentiekader kleurt wat je ziet en hoe je het uitlegt. Een andere onderzoeker ziet misschien iets anders (een kleinere betrouwbaarheid). |
| Je begrijpt waarom mensen iets doen, niet alleen wat ze doen. | Het kost veel tijd. En wie te lang meeleeft, ziet het eigenaardige niet meer: hij wordt een insider. |
Er is ook een ethische vraag (hoofdstuk 7, les 9). Doe je openlijk mee (iedereen weet dat je onderzoek doet), of verborgen (je doet alsof je een gewoon lid bent)? Verborgen observatie geeft vaak echter gedrag, maar de mensen konden geen toestemming geven. Daarom kiezen onderzoekers vandaag bijna altijd voor openlijke observatie, en houden ze de mensen in hun verslag anoniem.
Een sociologe wil weten hoe jongeren in een Brussels jeugdhuis met elkaar omgaan. Ze werkt een jaar als vrijwilliger achter de toog, en vertelt de jongeren dat ze een boek schrijft over jeugdhuizen.
Bekijk de uitleg
- Participerend: ze doet mee, als vrijwilliger.
- Open: ze zoekt nog wat belangrijk is, ze heeft geen schema met vaste gedragingen.
- Openlijk: de jongeren weten dat ze een boek schrijft.
- Voordeel: na een tijd went het, en ziet ze echt gedrag. Ze kan de jongeren ook vragen wat iets voor hen betekent.
- Nadeel: in het begin passen de jongeren hun gedrag misschien aan, en haar eigen referentiekader kleurt wat ze opschrijft. Het kost ook veel tijd.
Portfolio, deel 8: veldnotities bij een ritueel
Bekijk een voorbeeld
Ritueel: de middagpauze in de refter (12.05 – 12.20 uur).
| Ik zie en hoor | Ik denk |
|---|---|
| Bij de bel lopen leerlingen van het vierde snel naar dezelfde twee tafels achteraan. | Die tafels "horen" bij het vierde jaar. |
| Wie later komt, blijft staan met zijn brooddoos tot iemand opschuift. | Je moet "toegelaten" worden. |
| Een leerkracht loopt langs de tafels; de gesprekken worden stiller. | Sociale controle. |
Als een buitenstaander: "Bij een signaal verzamelen de jongeren van het volk zich in een grote hal. Elke leeftijdsgroep neemt een vaste plaats in, die niemand uitdrukkelijk heeft toegewezen. Een nieuwkomer mag pas zitten nadat een lid van de groep een gebaar van welkom maakt. Ze openen kistjes van plastic met voedsel dat thuis werd bereid. Een oudere uit een andere groep wandelt rond als een bewaker; waar hij voorbijkomt, dalen de stemmen."
Ethiek: ik noem geen namen, en vertelde mijn klasgenoten vooraf dat ik voor S&P observeerde.
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.