S&P 3HW - H4 les 4: De sensomotorische fase

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

Volgens Piaget beseft een baby van 5 maanden nog niet dat het speeltje blijft bestaan als hij het niet meer ziet: "uit het oog, uit het hart". Rond 8 maanden verandert dat: dan zoekt hij het wel. Maar later onderzoek toont dat baby's misschien meer weten dan Piaget dacht. Dat zie je op het einde van deze les.

Leren door te voelen en te doen

De sensomotorische fase is de eerste fase van Piaget: van 0 tot ongeveer 2 jaar. Een baby leert in deze fase door waar te nemen (sensorisch) en te bewegen en te doen (motorisch). Echt nadenken, in zijn hoofd, kan hij nog niet.

Stap voor stap

Piaget verdeelt de sensomotorische fase in stappen. Deze cursus volgt er vijf, tot 18 maanden:

Reflexhandelingen (0 – 1 maand)
de baby doet vooral wat zijn babyreflexen hem laten doen. Toch past hij zich al aan: wie aan de borst drinkt, leert ook zuigen aan een fles of een fopspeen.
Primaire circulaire reacties (1 – 4 maanden)
de baby doet iets met zijn eigen lichaam, eerst toevallig. Omdat het aangenaam voelt, herhaalt hij het telkens opnieuw. Bijvoorbeeld: duimzuigen, zijn handjes openen en sluiten.
Secundaire circulaire reacties (4 – 8 maanden)
de baby herhaalt handelingen omdat ze iets doen in de buitenwereld. Hij kijkt en grijpt beter: de oog-handcoördinatie werkt vlotter. Bijvoorbeeld: met een rammelaar schudden omdat die geluid maakt.
Intentioneel handelen (8 – 12 maanden)
de baby doet iets met een doel, omdat hij weet wat er zal volgen. Een eerste vorm van denken. Bijvoorbeeld: aan een dekentje trekken om het speeltje dat erop ligt te pakken.
Tertiaire circulaire reacties (12 – 18 maanden)
het kind experimenteert: het herhaalt handelingen, maar telkens een beetje anders, om te zien wat er gebeurt. Bijvoorbeeld: met verschillende voorwerpen op tafel kloppen om de geluiden te horen.

Circulair betekent "in een cirkel": de baby herhaalt een handeling telkens opnieuw.

Objectpermanentie

Objectpermanentie is het besef dat voorwerpen en personen blijven bestaan, ook als je ze niet meer ziet of hoort.

Volgens Piaget ontstaat objectpermanentie rond 8 maanden. Valt een koekje van de kinderstoel, dan kijkt de baby vanaf die leeftijd naar beneden om het te zoeken. Daarom vinden baby's vanaf dan kiekeboe en verstopspelletjes zo leuk: ze weten dat je er nog bent, en wachten tot je weer tevoorschijn komt.

Kritieken op Piaget

Wetenschappers bekijken elkaars werk kritisch. Ook een beroemde theorie kan later niet helemaal blijken te kloppen, door nieuwe kennis en betere onderzoeksmethoden.

1. Te weinig kinderen. Piaget baseerde zijn theorie op observaties van een kleine groep kinderen, onder wie zijn eigen kinderen. Weet je nog uit hoofdstuk 1? Wetenschappelijke kennis steunt op groepen die lijken op de hele bevolking. Wat je bij een paar kinderen ziet, kun je niet zomaar veralgemenen: kinderen uit een andere cultuur of een ander gezin ontwikkelen zich misschien anders.

2. Baby's kunnen meer dan Piaget dacht. In 1991 toonden de onderzoekers Renée Baillargeon en Julie DeVos baby's van drie à vier maanden een figuurtje dat achter een scherm verdween en weer verscheen. Bovenaan het scherm zat een opening. Een groot figuurtje had je door die opening moeten zien, maar dat gebeurde niet. De baby's keken daar langer naar: ze waren verbaasd. Blijkbaar wisten ze dat het figuurtje bleef bestaan achter het scherm. Objectpermanentie is dus misschien al veel vroeger aanwezig dan Piaget dacht.

Baillargeon & DeVos (1991): Object permanence in young infants: Further evidence (Engels, de samenvatting van het onderzoek)

Toch blijft Piaget heel belangrijk. Hij was de eerste die een kind zag als een actieve onderzoeker die zelf zijn kennis opbouwt, en de meeste psychologen volgen nog altijd de basis van zijn theorie.

Oefenen

In welke stap van de sensomotorische fase zit deze baby? Sleep de stap naar de situatie, en leg daarna in één zin uit waarom.

  1. Een baby van 3 weken begint te zuigen zodra je zijn wang aanraakt bij zijn mond.

  2. Een baby van 3 maanden steekt telkens opnieuw zijn vuistje in zijn mond.

  3. Een baby van 6 maanden slaat met zijn hand op het water in bad, en doet het opnieuw omdat het spat.

  4. Een baby van 10 maanden duwt een kussen weg om de bal te pakken die erachter ligt.

  5. Een peuter van 15 maanden laat telkens iets anders van de tafel vallen: een lepel, een blokje, een knuffel. Hij kijkt hoe elk voorwerp valt.

Vergelijk je uitleg
Situatie Stap Waarom?
3 weken Reflexhandelingen Zuigen bij een aanraking van de mond is een babyreflex.
3 maanden Primaire circulaire reacties Een handeling met het eigen lichaam, herhaald omdat ze aangenaam voelt.
6 maanden Secundaire circulaire reacties Herhaald omdat ze iets doet in de buitenwereld (het water spat).
10 maanden Intentioneel handelen Hij duwt het kussen weg om de bal te pakken: een doel.
15 maanden Tertiaire circulaire reacties Hij experimenteert: telkens een ander voorwerp, om te zien wat er gebeurt.
Bekijk de uitleg

Piaget zei dat objectpermanentie pas rond 8 maanden ontstaat. Baillargeon en DeVos zagen dat baby's van drie à vier maanden al verbaasd zijn als iets dat achter een scherm verdwijnt, niet doet wat ze verwachten. Ze weten dus al dat het voorwerp blijft bestaan. Met een betere onderzoeksmethode (meten hoe lang baby's kijken) bleek de baby meer te kunnen dan Piaget dacht.