S&P 3HW - H7 les 2: Het denken van het schoolkind

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

Een kleuter antwoordt vaak "meer katten". Hij vergelijkt de katten met de honden, en vergeet dat katten óók dieren zijn. Een schoolkind antwoordt "meer dieren": het begrijpt dat de groep katten deel is van een grotere groep, de dieren. Dat heet classificeren. In deze les zie je waarom een schoolkind dat wel kan.

De concreet operationele fase

Je kent de fasen van Piaget uit hoofdstuk 4 en hoofdstuk 6. Een kleuter denkt nog intuïtief: hij gaat af op wat hij ziet, en op zijn gevoel. Rond zeven jaar komt een kind in de derde fase van Piaget: de concreet operationele fase. Ze duurt tot ongeveer twaalf jaar.

Een operatie is volgens Piaget een logische denkhandeling: iets in je hoofd doen, zoals ordenen, vergelijken of terugdraaien, in plaats van het echt te doen.

Een schoolkind kan dus logisch redeneren. Maar dat lukt vooral over concrete dingen: wat het kan zien, tellen of vastnemen. Abstract denken, over ideeën en mogelijkheden, komt pas in de volgende fase, in de adolescentie.

Twee nieuwe denkmogelijkheden zijn typisch voor deze fase: classificeren en conservatie. Een derde, je inleven in een ander, komt in les 3.

Classificeren

Classificeren is begrijpen dat een groep (katten) deel kan zijn van een grotere groep (dieren), en dat iets dus tot twee groepen tegelijk kan behoren.

Een kleuter kan al dingen in groepjes verdelen: de katten bij de katten, de honden bij de honden. Maar hij beseft nog niet dat een kat tegelijk een kat en een dier is. Een schoolkind beseft dat wel. Daarom antwoordt het bij de prent met katten en honden juist: er zijn meer dieren dan katten.

Zo kan een schoolkind ook redeneren: "Matteo is een kind. Kinderen zijn mensen. Dus Matteo is ook een mens."

Conservatie

Herinner je je Zara uit hoofdstuk 6? Ze dacht dat er meer limonade in een hoog, smal glas zat. Piaget testte dat met twee proeven:

Test 1: de glazen Test 2: de blokjes
Zo test je het Twee gelijke glazen met evenveel water. Het kind ziet dat je één glas overgiet in een smaller, hoger glas. Twee rijen van vijf blokjes, netjes onder elkaar. Het kind ziet dat je één rij verder uit elkaar schuift.
De vraag "Waar zit het meeste water?" "In welke rij liggen de meeste blokjes?"
Een kleuter "In het hoge glas": hij kijkt alleen naar de hoogte. "In de lange rij": hij kijkt alleen naar de lengte.
Een schoolkind "Evenveel." "Evenveel."

Conservatie is het inzicht dat een hoeveelheid gelijk blijft als alleen de vorm verandert.

Waarom lukt het een schoolkind wel? Het let op twee kenmerken tegelijk: het glas is hoger, maar ook smaller. En het kan de handeling in gedachten terugdraaien: "Als je het water terug giet, is het weer evenveel." Dat is een operatie.

Speel de video af (YouTube)
MINDF*CK. (2021, 9 december). De logica van het kinderbrein [Video]. YouTube.

Bekijk de video tot 5:26. Een onderzoeker deelt de inhoud van zijn lunchtrommel met jonge kinderen.

Bekijk de uitleg
  1. De kersen (0:31): twee rijen met evenveel kersen. Als de onderzoeker de onderste rij uit elkaar legt, zeggen alle kinderen dat de langere rij meer kersen heeft. Een schoolkind zegt "evenveel": het telt, en weet dat het aantal niet verandert als je de kersen alleen verschuift.
  2. Het koekje (2:57): de onderzoeker neemt er twee, en geeft het kind er één. Het kind vindt dat niet eerlijk. Als hij één koekje in twee breekt, vindt het kind het wel eerlijk: twee stukjes lijken meer. Een schoolkind weet dat een gebroken koekje niet groter wordt.
  3. De melk (3:59): twee gelijke glazen. Als de onderzoeker er één overgiet in een smaller, hoger glas, vinden alle kinderen dat daar meer melk in zit. Een schoolkind zegt "evenveel": het let op de hoogte én op de breedte, en kan het overgieten in gedachten terugdraaien.

De kinderen in de video gaan af op wat ze zien: dat is typisch voor het intuïtieve denken van een kleuter (hoofdstuk 6). Een schoolkind begrijpt conservatie.

Leren met concrete dingen

Een schoolkind denkt logisch, maar vooral over wat het kan zien en vastnemen. Dat zie je ook in de klas van Ayoub uit les 1.

Speel de video af (YouTube)
Klasse. (2011, 12 oktober). Groei! 2: 6 jaar [Video]. YouTube.

Drie fragmenten uit de video:

  1. De juf speelt een toneeltje: ze schenkt thee in een echt kopje en drinkt ervan. Daarna leren de kinderen het woord "thee" lezen (2:21 tot 3:55).
  2. De kinderen leren rekenen met concreet materiaal (4:45). "Het kind leert dat de wereld logisch in elkaar zit", zegt de stem.
  3. Thuis spreekt mama af: "Als je nu heel stilletjes gaat slapen, dan krijg jij een sticker" (12:38).
Bekijk de uitleg

Een schoolkind zit in de concreet operationele fase: het redeneert logisch, maar vooral over concrete dingen, die het kan zien, tellen of vastnemen.

  • De thee: de juf verbindt iets abstracts, een woord en hoe je het schrijft, met iets concreets: een echt kopje thee. Kobe ziet ook een klein verschil: "Je hoort t, maar er staat t en h." Dat is een scherpe waarneming.
  • Het rekenen: met materiaal dat ze kunnen vastnemen, leren de kinderen dat de wereld logisch in elkaar zit, bijvoorbeeld 11 - 1 = 10.
  • De sticker: mama maakt een afspraak die Ayoub kan begrijpen, met een concreet gevolg. Volgens Peter Adriaenssens is dat "een heel mooi concreet voorbeeld. Dat is iets wat zo'n kind kan."

Oefenen

Antwoordt dit kind zoals een kleuter of zoals een schoolkind?

  1. Je giet een glas melk over in een breed, laag glas. Ella zegt: "Nu is er minder."

  2. Je plet een bal klei tot een pannenkoek. Ruben zegt: "Het is nog altijd evenveel klei, je hebt hem alleen platgedrukt."

  3. Je toont vijf rozen en twee tulpen. Je vraagt of er meer rozen of meer bloemen zijn. Noor zegt: "Meer rozen."

  4. Bilal zegt: "Een mus is een vogel, en vogels zijn dieren. Dus een mus is ook een dier."

  5. Je schuift één rij muntjes uit elkaar. Jonas zegt: "Die rij heeft er meer, want ze is langer."

Bekijk de uitleg

Een kleuter gaat af op wat hij ziet: hoger, langer of platter lijkt meer of minder. En hij vergeet dat rozen ook bloemen zijn. Een schoolkind redeneert logisch: de hoeveelheid blijft gelijk als alleen de vorm verandert (conservatie), en een groep kan deel zijn van een grotere groep (classificeren).

Bekijk een voorbeeld
  1. Maak twee even grote balletjes klei. Vraag: "Is er in beide balletjes evenveel klei?" Hij moet eerst "ja" zeggen.
  2. Rol één balletje, terwijl hij kijkt, tot een lange worst.
  3. Vraag: "Is er nu in allebei evenveel klei, of in één meer?"

Zegt hij "evenveel, je hebt hem alleen langer gemaakt", dan begrijpt hij conservatie. Zegt hij "de worst heeft meer, want hij is langer", dan gaat hij nog af op wat hij ziet, zoals een kleuter.