S&P 3HW - H10 les 2: Kohlberg en morele dilemma's

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Een man zit een gevangenisstraf van tien jaar uit voor een zwaar misdrijf. Na één jaar ontsnapt hij. Hij verhuist naar een andere stad, verandert zijn naam, en werkt negen jaar hard. Hij begint een eigen bakkerij, behandelt zijn personeel goed, en geeft elk jaar geld aan een opvang voor daklozen. Op een dag herkent een vroegere buurvrouw hem. Ze weet dat hij ontsnapt is.

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

Er is geen juist antwoord. Sommigen zeggen: ja, de wet is de wet, en hij moet zijn straf uitzitten. Anderen zeggen: nee, hij is een goed mens geworden, en verdient een tweede kans. Volgens de psycholoog Lawrence Kohlberg is het niet belangrijk wat je antwoordt, maar waarom. Je redenering toont hoe ver je morele ontwikkeling is.

Morele dilemma's

De Amerikaanse psycholoog Lawrence Kohlberg (1927–1987) bouwde verder op het werk van Piaget. Hij legde kinderen, jongeren en volwassenen morele dilemma's voor.

Een moreel dilemma is een situatie waarin je moet kiezen tussen twee dingen die allebei belangrijk zijn, zodat er geen keuze is die helemaal goed is.

Het bekendste is het dilemma van Heinz:

De vrouw van Heinz is ernstig ziek. Er bestaat een medicijn dat haar kan redden, maar de apotheker vraagt er tien keer meer voor dan het hem kost. Heinz leent overal geld, maar hij krijgt maar de helft bij elkaar. Hij vraagt de apotheker om het medicijn goedkoper te verkopen, of later te mogen betalen. De apotheker weigert. 's Nachts breekt Heinz in, en steelt het medicijn.

Had Heinz dat moeten doen? Waarom?

Kohlberg luisterde vooral naar het waarom. Zo vond hij drie niveaus, elk met twee fasen.

Drie niveaus, zes fasen

Niveau Fase Wat is goed? Bij Heinz
Preconventionele moraal: tot ongeveer 10 jaar 1. Straf vermijden Wat geen straf oplevert. "Hij mag niet stelen, want dan gaat hij naar de gevangenis."
2. Beloning nastreven Wat jezelf iets oplevert. Voor wat, hoort wat. "Hij moet het stelen: dan is zijn vrouw beter, en kan ze weer voor hem koken."
Conventionele moraal: ongeveer 10 tot 18 jaar 3. Goedkeuring van anderen Wat anderen goed vinden: een goede zoon, een goede vriend zijn. "Hij moet het stelen. Wat zouden de mensen denken als hij zijn vrouw laat sterven?"
4. Plicht en wet De regels en wetten van de samenleving, want anders wordt het chaos. "Hij mag niet stelen. Als iedereen dat doet, werkt de samenleving niet meer."
Postconventionele moraal: vanaf ongeveer 18 jaar 5. Het belang van de meerderheid Wetten zijn afspraken, in het belang van iedereen. Je kunt ze veranderen als ze onrechtvaardig zijn. "Een leven is belangrijker dan de winst van een apotheker. De wet zou dat moeten toelaten."
6. Eigen principes Je geweten en universele principes, zoals rechtvaardigheid en menselijke waardigheid, ook tegen de wet in. "Een mensenleven heeft meer waarde dan eigendom. Hij moet stelen, en daarna de straf aanvaarden."

Je ziet dat in elke fase zowel "ja" als "nee" kan. Het verschil zit in de reden.

In het conventioneel niveau herken je het conformisme uit hoofdstuk 1, en de peergroep: wat de groep goed vindt, is belangrijk.

Volgens Kohlberg doorloopt iedereen de fasen in dezelfde volgorde. Maar niet iedereen komt even ver: veel volwassenen blijven in fase 3 of 4, en fase 6 bereiken maar weinig mensen.

In de klas: stemmen over dilemma's

Open de peiling en typ de code die je op het scherm in de klas ziet. Je krijgt een dilemma: kies ja of nee, en de reden die het best past bij wat jij denkt. Niemand ziet wat jij kiest. Op het scherm zie je daarna hoe de klas stemde, en welke redenen de klas koos. Herken je de niveaus van Kohlberg?

Oefenen

Terug naar de ontsnapte gevangene. Welke fase van Kohlberg past bij deze redenering?

  1. "Als de politie ontdekt dat ze het wist, wordt ze zelf opgepakt. Ze moet hem aangeven."

  2. "Als ze hem aangeeft, krijgt ze misschien een beloning."

  3. "Als ze hem aangeeft, zullen de buren haar een verantwoordelijke burger vinden."

  4. "De samenleving verwacht dat iedereen zich aan de wet houdt. Ze moet hem aangeven."

  5. "Straffen dient om de samenleving te beschermen. Hij is nu een goed mens: hem opsluiten helpt niemand."

  6. "Het zou onrechtvaardig zijn om iemand die zijn leven zo veranderd heeft, op te sluiten. Haar geweten zegt: niet aangeven."

Bekijk de uitleg

Fase 1 en 2 (preconventioneel): het gaat om jezelf, straf of beloning. Fase 3 en 4 (conventioneel): wat anderen en de samenleving verwachten. Fase 5 en 6 (postconventioneel): het belang van iedereen, en je eigen principes.

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Tip

Het gaat niet om "aangeven" of "niet aangeven", maar om je reden. Kijk in de tabel: gaat je redenering over straf of beloning voor jezelf (fase 1-2), over wat anderen en de wet verwachten (fase 3-4), of over het belang van iedereen en je eigen principes (fase 5-6)? Bespreek het met je buur: kwam je bij dezelfde keuze uit, maar met een andere reden?