S&P 3HW - H2 les 4: Ontwikkelingsfasen

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

In België ben je wettelijk volwassen op je achttiende: dan mag je bijvoorbeeld stemmen en een contract tekenen. Maar je hersenen zijn pas rond je 25ste volgroeid. En of iemand zich volwassen voelt of gedraagt, verschilt van persoon tot persoon. Leeftijdsgrenzen helpen om ontwikkeling te beschrijven, maar ze liggen niet vast. Dat zie je in deze les.

Kritieke en gevoelige periodes

Sommige dingen leer je het best op een bepaald moment in je leven: dan staat er als het ware een "venster" open. Psychologen onderscheiden twee soorten vensters.

Kritieke periode
een vaardigheid kan alleen in die periode ontstaan. Gaat het venster dicht zonder dat het gebeurd is, dan lukt het daarna niet meer. Bijvoorbeeld: een ganzenkuiken volgt het eerste bewegende wezen dat het ziet na het uitkomen, en hecht zich eraan. Gebeurt dat niet in de eerste dagen, dan lukt het later niet meer. Je leert er meer over bij de baby, in hoofdstuk 4.
Gevoelige periode
een vaardigheid ontwikkelt zich in die periode het makkelijkst. Later lukt het nog, maar het vraagt meer moeite en het resultaat is vaak minder goed. Bijvoorbeeld: een jong kind dat naar een ander land verhuist, leert de nieuwe taal vlot en zonder accent. Zijn ouders leren de taal ook, maar met meer moeite, en meestal met een accent.
Een grauwe gans loopt langs het water, met drie gele, donzige kuikens vlak bij haar.
Een grauwe gans met haar kuikens. Ganzenkuikens volgen het eerste bewegende wezen dat ze zien: dat heet inprenting, en het gebeurt in een kritieke periode. Foto: Emőke Dénes (2017), Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Kritieke periode Gevoelige periode
In de periode Het venster staat open: de vaardigheid kan ontstaan. De vaardigheid ontwikkelt zich het makkelijkst.
Na de periode Het lukt niet meer. Het lukt nog, maar moeilijker en vaak minder goed.
Voorbeeld Inprenting bij ganzenkuikens Een taal leren zonder accent

Bij mensen zijn echte kritieke periodes zeldzaam: de meeste vensters gaan niet helemaal dicht. Daarom spreken veel psychologen bij mensen liever van gevoelige periodes.

Genie: een venster dat dichtging?

Zwart-witfoto van een meisje van dertien met kort haar en een kralenketting, dat langs de camera kijkt.
Genie in 1970, kort na haar redding. Ze werd jarenlang verwaarloosd en geïsoleerd. Foto: onbekende maker (1970), Wikimedia Commons, publiek domein.

In 1970 vonden hulpverleners in de Verenigde Staten een meisje van dertien dat haar hele leven opgesloten had gezeten in een lege kamer, bijna zonder contact met andere mensen. Onderzoekers gaven haar de naam Genie. Ze zag eruit als een kind van zeven en gedroeg zich als een baby: ze droeg nog luiers en praatte niet. Na haar redding leerde ze nog heel veel woorden, maar zinnen maken lukte haar nooit: de grammatica beheerste ze niet. Door wat ze had meegemaakt, had ze ook veel gedragsproblemen.

Bekijk de uitleg

Genie had de aanleg om taal te leren, zoals elk kind (nature). Maar in de jaren dat kinderen taal leren, sprak niemand met haar: de nurture ontbrak. Nature en nurture hebben elkaar dus nodig, en voor sommige vaardigheden op het juiste moment.

Kritiek of gevoelig? Woorden kon ze later nog leren: dat past bij een gevoelige periode. Grammatica lukte nooit meer: dat lijkt op een kritieke periode. Onderzoekers zijn het er nog altijd niet over eens. Genie was niet alleen zonder taal opgegroeid, ze was ook jarenlang verwaarloosd en mishandeld. Daardoor weet je niet zeker wat de oorzaak is van wat ze niet meer leerde.

Wolfskinderen

Genie is niet het enige kind dat zonder (veel) menselijk contact opgroeide. Er zijn een honderdtal verhalen over zulke kinderen, die men wolfskinderen noemt: kinderen die zouden zijn opgegroeid bij dieren, of helemaal alleen.

Gekleurde prent van een jongen in een wit hemd die op een rots aan een beek zit en een vrucht eet, met bomen en heuvels op de achtergrond. Onderaan staat: The Young Savage, found in the forests of Aveyron, in France.
"The Young Savage": zo stelde een Britse prent uit 1805 Victor voor. Gravure: onbekende maker (1805), Wikimedia Commons, publiek domein.

Bekend is Victor van Aveyron, een jongen die rond 1800 in de bossen van Zuid-Frankrijk gevonden werd. Een arts, Jean Itard, probeerde hem jarenlang te leren spreken, maar Victor leerde maar enkele woorden.

Een recenter voorbeeld is Oksana Malaya. In 1991 vonden hulpverleners in Oekraïne een meisje van acht dat jarenlang verwaarloosd was en bij de honden van het gezin was opgegroeid. Ze liep op handen en voeten en blafte. Toch leerde ze daarna wel praten, veel beter dan Genie. Een mogelijke verklaring: ze was jonger toen de hulp kwam, en ze had als peuter al wat taal gehoord. Een gevoelige periode dus, geen kritieke.

Let op: veel verhalen over wolfskinderen zijn twijfelachtig. Het bekende verhaal van Amala en Kamala, twee meisjes die in India bij wolven zouden zijn opgegroeid, werd lang geloofd, maar niemand kon het bevestigen, en vandaag twijfelen onderzoekers er sterk aan. Weet je nog uit hoofdstuk 1? Een spannend verhaal is nog geen wetenschappelijke kennis.

Meer weten: wolfskinderen Extra, niet verplicht

Wil je meer lezen?

Oefenen

Gaat het om een kritieke of om een gevoelige periode? Sleep het juiste woord naar elke situatie, en leg daarna in één zin uit waarom.

  1. Een eendenkuiken ziet de eerste dagen na het uitkomen geen moeder. Later volgt het geen enkele eend meer.

  2. Yasmine verhuist op haar zesde naar Gent en spreekt na twee jaar Nederlands zonder accent. Haar vader leert het ook, maar met accent.

  3. Een kind met een lui oog krijgt op zijn derde een oogpleister, en ziet daarna goed met beide ogen. Bij een volwassene werkt die behandeling veel minder goed.

  4. Een baby die het eerste jaar geen vaste verzorger heeft, kan zich later in een pleeggezin toch nog hechten, maar het vraagt veel tijd en geduld.

Vergelijk je uitleg
Situatie Periode Waarom?
Het eendenkuiken Kritieke periode Na de eerste dagen lukt het niet meer: het venster is dicht.
Yasmine en haar vader Gevoelige periode De vader leert de taal nog, maar moeilijker en met een accent.
Het luie oog Gevoelige periode Bij een volwassene werkt het nog een beetje, maar veel minder goed.
De baby Gevoelige periode Hechten lukt later nog, maar het vraagt meer moeite.

Merk je het? Bij mensen gaat het bijna altijd om gevoelige periodes.

De ontwikkelingsfasen

Psychologen verdelen het leven in ontwikkelingsfasen: periodes waarin mensen zich op een gelijkaardige manier ontwikkelen. Elke fase heeft leeftijdsgrenzen, en eindigt met een grensgebeurtenis: een belangrijk moment dat de overgang naar de volgende fase aangeeft.

Ontwikkelingsfase Leeftijdsgrenzen Grensgebeurtenis
Prenatale fase Conceptie tot geboorte De bevalling
Babytijd 0 tot 1 jaar Leren lopen
Peutertijd 1 tot 2,5 à 3 jaar Start van de kleuterschool
Kleutertijd 2,5 à 3 tot 6 jaar Start van de lagere school
Kindertijd 6 tot 12 jaar Start van de middelbare school
Adolescentie 12 tot 18 jaar (of 21, 24, 25…) Afstuderen, wettelijk volwassen worden, de hersenen zijn volgroeid
Jongvolwassenheid 18 (of 20, 21, 24, 25) tot 30 jaar Een vaste relatie, een eigen huis, ouderschap…
Middenvolwassenheid 30 tot 65 (66, 67) jaar Het wettelijk pensioen
Late volwassenheid of ouderdom Vanaf 65 (66, 67) jaar Het overlijden

Geen vaste grenzen

Niet iedereen doorloopt de ontwikkelingsfasen in hetzelfde tempo. De leeftijdsgrenzen liggen dus niet vast.

Oefenen

In welke ontwikkelingsfase zit elke persoon? Sleep de fase naar de juiste persoon, en leg daarna in één zin uit waarom.

  1. Amira is vier maanden oud en lacht als ze haar papa ziet.

  2. Jonas is acht en leert de tafel van zeven.

  3. Lotte is vijftien en wil vooral tijd doorbrengen met haar vrienden.

  4. Karim is 45, werkt als verpleegkundige en heeft twee tieners.

  5. Fien is twee en zegt bij alles "nee!". Volgend jaar gaat ze naar school.

  6. Mohamed is 72 en past twee keer per week op zijn kleinkinderen.

Vergelijk je uitleg
Persoon Fase Waarom?
Amira Babytijd Ze is jonger dan één jaar.
Jonas Kindertijd Hij zit in de lagere school (6 tot 12 jaar).
Lotte Adolescentie Ze is tussen 12 en 18 jaar.
Karim Middenvolwassenheid Hij is tussen 30 en 65 jaar.
Fien Peutertijd Ze is twee en gaat nog niet naar de kleuterschool.
Mohamed Late volwassenheid of ouderdom Hij is ouder dan 65 jaar.