Wat moet je kunnen?
- Een kritieke periode en een gevoelige periode van elkaar onderscheiden, met een voorbeeld
- De ontwikkelingsfasen in de juiste volgorde noemen, met hun leeftijdsgrenzen en grensgebeurtenissen
- Uitleggen waarom de leeftijdsgrenzen niet vastliggen
Wat denk jij?
Bekijk de uitleg
In België ben je wettelijk volwassen op je achttiende: dan mag je bijvoorbeeld stemmen en een contract tekenen. Maar je hersenen zijn pas rond je 25ste volgroeid. En of iemand zich volwassen voelt of gedraagt, verschilt van persoon tot persoon. Leeftijdsgrenzen helpen om ontwikkeling te beschrijven, maar ze liggen niet vast. Dat zie je in deze les.
Kritieke en gevoelige periodes
Sommige dingen leer je het best op een bepaald moment in je leven: dan staat er als het ware een "venster" open. Psychologen onderscheiden twee soorten vensters.
- Kritieke periode
- een vaardigheid kan alleen in die periode ontstaan. Gaat het venster dicht zonder dat het gebeurd is, dan lukt het daarna niet meer. Bijvoorbeeld: een ganzenkuiken volgt het eerste bewegende wezen dat het ziet na het uitkomen, en hecht zich eraan. Gebeurt dat niet in de eerste dagen, dan lukt het later niet meer. Je leert er meer over bij de baby, in hoofdstuk 4.
- Gevoelige periode
- een vaardigheid ontwikkelt zich in die periode het makkelijkst. Later lukt het nog, maar het vraagt meer moeite en het resultaat is vaak minder goed. Bijvoorbeeld: een jong kind dat naar een ander land verhuist, leert de nieuwe taal vlot en zonder accent. Zijn ouders leren de taal ook, maar met meer moeite, en meestal met een accent.
| Kritieke periode | Gevoelige periode | |
|---|---|---|
| In de periode | Het venster staat open: de vaardigheid kan ontstaan. | De vaardigheid ontwikkelt zich het makkelijkst. |
| Na de periode | Het lukt niet meer. | Het lukt nog, maar moeilijker en vaak minder goed. |
| Voorbeeld | Inprenting bij ganzenkuikens | Een taal leren zonder accent |
Bij mensen zijn echte kritieke periodes zeldzaam: de meeste vensters gaan niet helemaal dicht. Daarom spreken veel psychologen bij mensen liever van gevoelige periodes.
Genie: een venster dat dichtging?
In 1970 vonden hulpverleners in de Verenigde Staten een meisje van dertien dat haar hele leven opgesloten had gezeten in een lege kamer, bijna zonder contact met andere mensen. Onderzoekers gaven haar de naam Genie. Ze zag eruit als een kind van zeven en gedroeg zich als een baby: ze droeg nog luiers en praatte niet. Na haar redding leerde ze nog heel veel woorden, maar zinnen maken lukte haar nooit: de grammatica beheerste ze niet. Door wat ze had meegemaakt, had ze ook veel gedragsproblemen.
Bekijk de uitleg
Genie had de aanleg om taal te leren, zoals elk kind (nature). Maar in de jaren dat kinderen taal leren, sprak niemand met haar: de nurture ontbrak. Nature en nurture hebben elkaar dus nodig, en voor sommige vaardigheden op het juiste moment.
Kritiek of gevoelig? Woorden kon ze later nog leren: dat past bij een gevoelige periode. Grammatica lukte nooit meer: dat lijkt op een kritieke periode. Onderzoekers zijn het er nog altijd niet over eens. Genie was niet alleen zonder taal opgegroeid, ze was ook jarenlang verwaarloosd en mishandeld. Daardoor weet je niet zeker wat de oorzaak is van wat ze niet meer leerde.
Wolfskinderen
Genie is niet het enige kind dat zonder (veel) menselijk contact opgroeide. Er zijn een honderdtal verhalen over zulke kinderen, die men wolfskinderen noemt: kinderen die zouden zijn opgegroeid bij dieren, of helemaal alleen.
Bekend is Victor van Aveyron, een jongen die rond 1800 in de bossen van Zuid-Frankrijk gevonden werd. Een arts, Jean Itard, probeerde hem jarenlang te leren spreken, maar Victor leerde maar enkele woorden.
Een recenter voorbeeld is Oksana Malaya. In 1991 vonden hulpverleners in Oekraïne een meisje van acht dat jarenlang verwaarloosd was en bij de honden van het gezin was opgegroeid. Ze liep op handen en voeten en blafte. Toch leerde ze daarna wel praten, veel beter dan Genie. Een mogelijke verklaring: ze was jonger toen de hulp kwam, en ze had als peuter al wat taal gehoord. Een gevoelige periode dus, geen kritieke.
Let op: veel verhalen over wolfskinderen zijn twijfelachtig. Het bekende verhaal van Amala en Kamala, twee meisjes die in India bij wolven zouden zijn opgegroeid, werd lang geloofd, maar niemand kon het bevestigen, en vandaag twijfelen onderzoekers er sterk aan. Weet je nog uit hoofdstuk 1? Een spannend verhaal is nog geen wetenschappelijke kennis.
Meer weten: wolfskinderen Extra, niet verplicht
Wil je meer lezen?
- Over Genie: Wikipedia (z.d.): Genie (feral child) (in het Engels)
- Over andere zogenaamde 'wolfskinderen': Wikipedia (z.d.): Wolfskinderen
Oefenen
Vergelijk je uitleg
| Situatie | Periode | Waarom? |
|---|---|---|
| Het eendenkuiken | Kritieke periode | Na de eerste dagen lukt het niet meer: het venster is dicht. |
| Yasmine en haar vader | Gevoelige periode | De vader leert de taal nog, maar moeilijker en met een accent. |
| Het luie oog | Gevoelige periode | Bij een volwassene werkt het nog een beetje, maar veel minder goed. |
| De baby | Gevoelige periode | Hechten lukt later nog, maar het vraagt meer moeite. |
Merk je het? Bij mensen gaat het bijna altijd om gevoelige periodes.
De ontwikkelingsfasen
Psychologen verdelen het leven in ontwikkelingsfasen: periodes waarin mensen zich op een gelijkaardige manier ontwikkelen. Elke fase heeft leeftijdsgrenzen, en eindigt met een grensgebeurtenis: een belangrijk moment dat de overgang naar de volgende fase aangeeft.
| Ontwikkelingsfase | Leeftijdsgrenzen | Grensgebeurtenis |
|---|---|---|
| Prenatale fase | Conceptie tot geboorte | De bevalling |
| Babytijd | 0 tot 1 jaar | Leren lopen |
| Peutertijd | 1 tot 2,5 à 3 jaar | Start van de kleuterschool |
| Kleutertijd | 2,5 à 3 tot 6 jaar | Start van de lagere school |
| Kindertijd | 6 tot 12 jaar | Start van de middelbare school |
| Adolescentie | 12 tot 18 jaar (of 21, 24, 25…) | Afstuderen, wettelijk volwassen worden, de hersenen zijn volgroeid |
| Jongvolwassenheid | 18 (of 20, 21, 24, 25) tot 30 jaar | Een vaste relatie, een eigen huis, ouderschap… |
| Middenvolwassenheid | 30 tot 65 (66, 67) jaar | Het wettelijk pensioen |
| Late volwassenheid of ouderdom | Vanaf 65 (66, 67) jaar | Het overlijden |
Geen vaste grenzen
Niet iedereen doorloopt de ontwikkelingsfasen in hetzelfde tempo. De leeftijdsgrenzen liggen dus niet vast.
- Niet alle kinderen leren op hetzelfde moment lopen. Gemiddeld is dat rond twaalf maanden, maar sommige kinderen kunnen het al op tien maanden, andere pas rond achttien maanden.
- Niet alle kinderen zijn op hun zesde al klaar voor de lagere school.
- Niet iedereen wordt op hetzelfde moment (psychologisch) volwassen.
Oefenen
Vergelijk je uitleg
| Persoon | Fase | Waarom? |
|---|---|---|
| Amira | Babytijd | Ze is jonger dan één jaar. |
| Jonas | Kindertijd | Hij zit in de lagere school (6 tot 12 jaar). |
| Lotte | Adolescentie | Ze is tussen 12 en 18 jaar. |
| Karim | Middenvolwassenheid | Hij is tussen 30 en 65 jaar. |
| Fien | Peutertijd | Ze is twee en gaat nog niet naar de kleuterschool. |
| Mohamed | Late volwassenheid of ouderdom | Hij is ouder dan 65 jaar. |
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.