Wat moet je kunnen?
- Uitleggen wat hechting is
- Uitleggen wat Lorenz en Harlow ontdekten over hechting
- De fasen van hechting herkennen, met hun leeftijd
- Uitleggen wat sensitieve responsiviteit is, en welke invloed het heeft op hechting
- Uitleggen hoe de vreemde-situatietest werkt
- De vier hechtingsstijlen herkennen in gedrag
- Uitleggen waarom een veilige hechting belangrijk is
- Uitleggen hoe een hechtingsstoornis kan ontstaan, en wat de gevolgen kunnen zijn
Wat denk jij?
Bekijk de uitleg
Nee, dat is normaal. Rond 8 maanden wordt een baby bang van minder bekende mensen. Dat toont net dat hij een sterke band heeft opgebouwd met zijn vertrouwde personen. Hoe die band ontstaat, zie je in deze les.
Bekijk de uitleg
Waarschijnlijk Ines. Huilen bij het afscheid is normaal, en dat ze zich snel laat troosten, toont dat ze zich veilig voelt bij mama. Kobe lijkt misschien flink, maar toont weinig van wat hij voelt. Dat kan wijzen op een vermijdende hechting. Hoe psychologen dat onderzoeken, zie je in deze les.
Wat is hechting?
Hechting is de sterke emotionele band tussen twee mensen, zoals tussen een ouder en een kind. Een hechte band geeft een gevoel van veiligheid en nabijheid.
Konrad Lorenz (1903–1989), een Oostenrijkse dierkundige, deed experimenten met pasgeboren ganzenkuikens. Hij zorgde ervoor dat hij het eerste was wat de kuikens zagen toen ze uit het ei kwamen. De kuikens volgden hem daarna overal: ze hadden zich aan hem gehecht. Die snelle, sterke binding vlak na de geboorte heet inprenting. Bij mensen gaat hechting veel trager, maar ook bij hen is het begin van het leven belangrijk.
Lichaamscontact: het experiment van Harlow
Harry Harlow (1905–1981), een Amerikaanse psycholoog, deed in de jaren 1950 experimenten met jonge resusaapjes. Hij zette ze in een kooi met twee "moeders": een moeder van ijzerdraad met een flesje melk, en een moeder van zachte stof zonder melk. De aapjes dronken bij de ijzeren moeder, maar brachten bijna al hun tijd door tegen de zachte, stoffen moeder. Als ze schrokken, liepen ze naar haar toe.
Bekijk de uitleg
De zachte moeder gaf lichaamscontact en geborgenheid: bij haar voelden de aapjes zich veilig, vooral als ze schrokken. Melk alleen was niet genoeg. Ook een baby heeft dus niet alleen eten nodig, maar ook iemand die hem vastneemt en troost. Dat is de basis van hechting.
Harlow besloot: een jong heeft niet alleen voedsel nodig, maar ook lichaamscontact en geborgenheid. Zijn experimenten zouden vandaag niet meer mogen, omdat ze de aapjes veel leed bezorgden.
De fasen van hechting
De Britse psycholoog John Bowlby (1907–1990) onderzocht hoe hechting zich bij mensen ontwikkelt. Hij beschreef fasen:
- Pasgeborene
- huilen en lichaamscontact. De baby trekt de aandacht met zijn schattige uiterlijk (een groot voorhoofd, bolle wangen, grote ogen) en met huilen: zo laat hij weten dat hij honger heeft, pijn of vastgenomen wil worden.
- 6 weken tot 6 maanden
- de sociale glimlach. Rond 6 weken lacht de baby voor het eerst echt, terwijl hij naar een gezicht kijkt. Hij lacht naar iedereen, maar krijgt stilaan een voorkeur voor de mensen die het best voor hem zorgen.
- Vanaf 6 maanden
- groeiende hechting. De baby wil vooral bij één of twee vaste personen zijn, zijn hechtingsfiguren: meestal mama en/of papa, later ook bijvoorbeeld oma of de onthaalouder. Vooral zij kunnen hem troosten.
Rond 8 maanden wordt dat heel duidelijk. De baby krijgt:
- Vreemdenangst
- angst bij minder bekende mensen. Bijvoorbeeld: huilen bij oma op schoot.
- Scheidingsangst
- angst als de hechtingsfiguur weggaat. Bijvoorbeeld: huilen als papa de crèche verlaat.
Samen noemt men dat ook de achtmaandenangst. Pas rond 2,5 jaar vertrouwt een kind gemakkelijker minder bekende mensen.
Sensitieve responsiviteit
Wat hebben ouders nodig om een goede band op te bouwen? Bowlby noemt het sensitieve responsiviteit: de ouders voelen aan wat er met de baby aan de hand is, en reageren er gepast op.
- Sensitiviteit: aandacht hebben voor de signalen van het kind. Huilt hij van honger, van pijn of van vermoeidheid?
- Responsiviteit: gepast reageren op die signalen: eten geven, troosten, laten slapen.
Ook warmte (knuffelen, troosten) en plezier maken (samen spelen) horen erbij. Je herkent het idee uit les 5: zo leert een baby vertrouwen.
De vreemde-situatietest
De Amerikaanse ontwikkelingspsychologe Mary Ainsworth (1913–1999) wilde nagaan of een kind veilig gehecht is. Ze bedacht de vreemde-situatietest:
- Een kind speelt met zijn ouder in een onbekende kamer.
- Na een tijdje verlaat de ouder de kamer. Soms komt er een onbekende binnen.
- Even later komt de ouder terug.
Ainsworth keek vooral naar het moment waarop de ouder terugkomt. Laat het kind zich gemakkelijk troosten, of niet? Dat is een observatie, zoals je leerde in hoofdstuk 1.
Vier hechtingsstijlen
- Veilige hechting
- het kind huilt misschien als de ouder weggaat, maar is snel getroost als hij terugkomt. Het gaat zonder angst op verkenning. De ouders geven liefdevolle aandacht, en troosten als dat nodig is.
- Angstig-afwerende hechting
- het kind is heel overstuur als de ouder weggaat, en is moeilijk te troosten als hij terugkomt. Het klampt zich vast, maar duwt de ouder ook weg. De ouders reageren vaak onvoorspelbaar: het kind weet niet wat het kan verwachten.
- Vermijdende hechting
- het kind toont weinig emotie als de ouder weggaat of terugkomt. Het houdt afstand en verstopt wat het voelt. De ouders reageren afstandelijk op wat het kind nodig heeft.
- Gedesorganiseerde hechting
- het kind reageert verward en tegenstrijdig, een mengeling van de twee vorige stijlen. Dit vierde type werd later ontdekt. Het kan een gevolg zijn van mishandeling of verwaarlozing.
De test in beeld
In de video zie je drie kinderen in de vreemde-situatietest. Let vooral op wat elk kind doet als zijn mama terugkomt:
- het eerste kind (vanaf 0:20, mama komt terug om 1:35);
- het tweede kind (vanaf 2:13, mama komt terug om 2:36);
- het derde kind (vanaf 3:13, mama komt terug om 3:30).
Bekijk de uitleg
- Veilige hechting. Het kind huilt als mama weggaat, maar laat zich troosten als ze terugkomt. Huilen bij het afscheid is dus normaal: het gaat om de hereniging.
- Vermijdende hechting. Mama neemt het kind op, maar het kind vermijdt het contact. Het toont weinig van wat het voelt, en houdt afstand.
- Angstig-afwerende hechting. Het kind klampt zich vast aan mama, maar blijft huilen: het is moeilijk te troosten.
Vanaf 4:12 vertelt de video wat de gevolgen op lange termijn kunnen zijn: daarover gaat het volgende deel van de les.
Waarom een veilige hechting belangrijk is
Veilig gehechte kinderen hebben een gezond zelfvertrouwen. Ze durven op verkenning te gaan, en leren daardoor veel bij (cognitief). Ze leren ook vlot met anderen omgaan (socio-emotioneel). Hechting is dus belangrijk voor de hele ontwikkeling.
Een hechtingsstoornis
Soms voelt een kind zich niet veilig bij zijn hechtingsfiguren: door verwaarlozing of mishandeling, of omdat de verzorgers heel vaak wisselen. In ernstige gevallen kan er een hechtingsstoornis ontstaan. Kinderen (en later volwassenen) met een hechtingsstoornis:
- hebben het moeilijk om dichte relaties aan te gaan, en houden mensen op afstand om niet opnieuw gekwetst te worden;
- kunnen zich minder goed inleven in anderen;
- reageren soms agressiever bij conflicten.
Herken je de opvoedingsstijlen uit hoofdstuk 2? Bij een onverschillige opvoeding (weinig warmte, weinig controle) is de kans op hechtingsproblemen het grootst: het kind krijgt weinig aandacht, en weet niet wat het aan zijn ouders heeft.
Belangrijk om te beseffen: een onveilige hechting in de kindertijd is geen eindpunt. Herstel op latere leeftijd is vaak nog mogelijk.
Oefenen
Vergelijk je uitleg
| Situatie | Fase | Waarom? |
|---|---|---|
| 2 weken | Huilen en lichaamscontact | Een pasgeborene trekt aandacht met huilen en heeft lichaamscontact nodig. |
| 3 maanden | Sociale glimlach | Hij lacht naar iedereen, ook naar onbekenden. |
| 9 maanden | Groeiende hechting | Vreemdenangst: hij wil bij zijn hechtingsfiguur zijn. |
| 10 maanden | Groeiende hechting | Scheidingsangst: zijn vertrouwde persoon gaat weg. |
Bekijk de uitleg
De papa toont sensitieve responsiviteit. Hij let op de signalen van de baby (sensitiviteit): het huilen, het wrijven in de ogen. En hij reageert er gepast op (responsiviteit): hij legt de baby in bed. Zo leert de baby dat hij op zijn papa kan rekenen, en kan er een veilige hechting groeien.
Vergelijk je uitleg
| Gedrag | Stijl | Waarom? |
|---|---|---|
| Kijkt nauwelijks op | Vermijdend | Het kind toont weinig emotie en houdt afstand. |
| Huilt, laat zich troosten, speelt verder | Veilig | Het is snel getroost en gaat weer op verkenning. |
| Krijst, wil opgepakt worden maar slaat | Angstig-afwerend | Het klampt zich vast én duwt weg. |
| Loopt naar de ouder, verstijft, loopt weg | Gedesorganiseerd | Het reageert verward en tegenstrijdig. |
Bekijk de uitleg
Een baby heeft één of enkele vaste hechtingsfiguren nodig: mensen die hem kennen, zijn signalen begrijpen en er altijd zijn. Wisselen de verzorgers heel vaak, dan kan het kind zich aan niemand echt hechten. Het leert niet dat het op iemand kan rekenen, en voelt zich niet veilig. In ernstige gevallen kan een hechtingsstoornis ontstaan.
Meer weten Extra, niet verplicht
Wil je meer zien? Wat gebeurt er met een baby als zijn ouder plots niet meer reageert, omdat die op zijn gsm kijkt? Universiteit van Nederland (2023): Verpesten smartphones de band met je kind?
Meer weten: herstel na onveilige hechting Extra, niet verplicht
Wie daar meer over wil weten, vindt hieronder enkele (Engelstalige, wetenschappelijke) bronnen.
- De hechting in de babytijd voorspelt de hechting op volwassen leeftijd maar in beperkte mate: hoe meer tijd er voorbijgaat, hoe meer er verandert.
Pinquart e.a. (2013): Meta-analytic evidence for stability in attachments from infancy to early adulthood - Jongeren en volwassenen die als kind een moeilijke band hadden met hun ouders, vinden vaak toch een manier om zich veilig te hechten, dankzij andere steunende personen: een grootouder, een leerkracht, een partner of een therapeut.
Roisman e.a. (2002): Earned-secure attachment status in retrospect and prospect - Ook na ernstige verwaarlozing is herstel mogelijk, maar dan is het belangrijk om op tijd in te grijpen. Uit het Bucharest Early Intervention Project blijkt dat kinderen die in Roemeense weeshuizen ernstig emotioneel verwaarloosd werden, maar vóór de leeftijd van twee jaar in een pleeggezin terechtkonden, vaker een veilige hechting ontwikkelden dan kinderen die in het weeshuis bleven.
Smyke e.a. (2010): Placement in foster care enhances quality of attachment among young institutionalized children - Ouders die er niet goed in slagen om sensitief en responsief te zijn voor hun kinderen, kunnen geholpen worden. Korte, gerichte begeleiding die inspeelt op wat in dat gezin specifiek moeilijk loopt, werkt daarbij het best.
Bakermans-Kranenburg e.a. (2003): Less is more: Meta-analyses of sensitivity and attachment interventions in early childhood
Klaar met de les?
Download al je antwoorden van deze pagina als PDF. De PDF kan je indienen via de uploadzone in Smartschool, als je leerkracht dat gevraagd heeft. Heb je een antwoord aangepast nadat je de uitleg had geopend, dan staan je eerste antwoord en elke aanpassing erin.