S&P 3HW - H6 les 5: Observeren

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Een peuter in een turquoise T-shirt, een korte jeansbroek en gele sandalen ligt op een houten vloer, met het gezicht naar beneden en het hoofd op de armen. Op de achtergrond zijn een stenen muur en een groene deur.
Foto: Chirag Rathod (2006), Wikimedia Commons, CC BY-SA 2.0.
Bekijk de uitleg

Misschien schreef je iets als "Het kind is boos, want het mag iets niet." Of: "Het kind ligt op zijn buik op een houten vloer. Het heeft zijn gezicht in zijn armen verstopt." Alleen de tweede zin beschrijft wat je echt ziet. Dat het kind boos is en iets niet mag, is een verklaring die jij erbij denkt: dat kan kloppen, maar ook niet. Misschien is het verdrietig, of gewoon moe. Dat verschil tussen zien en verklaren is de kern van deze les.

Observeren als onderzoeker

In hoofdstuk 1 leerde je dat een observatie een van de zes onderzoeksmethoden is. Bij jonge kinderen is het vaak de beste methode: een peuter kan geen vragenlijst invullen, en vertelt in een interview niet veel.

Een observatie gebeurt meestal in een natuurlijke omgeving, zoals de klas, de speelplaats of thuis. Daar gedraagt iemand zich zoals hij gewoonlijk doet.

Vier soorten observatie

Je kunt een observatie op twee manieren verschillend aanpakken. Doe je zelf mee of niet? En weet de persoon dat hij geobserveerd wordt?

Participerende observatie
de onderzoeker doet zelf mee met wat er gebeurt. Handig om bepaald gedrag uit te lokken, bijvoorbeeld door zelf voor te lezen en vragen te stellen.
Niet-participerende observatie
de onderzoeker doet niet mee, en kijkt toe.
Open observatie
de persoon weet dat hij geobserveerd wordt. Nadeel: wie weet dat er iemand kijkt, gedraagt zich soms anders.
Gesloten observatie
de persoon weet niet dat hij geobserveerd wordt. Zo verandert het gedrag niet. Maar het mag alleen als het eerlijk en veilig is: bij kinderen vraag je altijd toestemming aan de ouders en de school.
Een raster met twee vragen. Van links naar rechts: doet de onderzoeker mee (participerend) of kijkt hij toe (niet-participerend)? Van boven naar onder: weet de persoon dat hij geobserveerd wordt (open) of niet (gesloten)? Participerend en open: je leest voor in de kleuterklas, en de juf heeft gezegd dat je komt kijken. Niet-participerend en open: je zit achteraan in de klas met een observatieblad. Participerend en gesloten: je speelt mee op de speelplaats, en niemand weet dat je observeert. Niet-participerend en gesloten: onderzoekers kijken door een spiegelwand naar spelende kinderen.
Schema: gemaakt door Claude (Anthropic)

De vreemde-situatietest van Ainsworth is een niet-participerende, gesloten observatie: de onderzoekers keken door een spiegelwand. De ouders wisten het wel, en gaven toestemming.

Het observatieplan

Een goede observatie bereid je voor.

Een observatieplan beschrijft wie je observeert, wanneer en waar, en op welk gedrag je let. Samen leiden ze tot de observatievraag: de onderzoeksvraag van je observatie.

Een voorbeeld: in de voorleesweek lees je voor in een kleuterklas (les 6). Je kunt twee heel verschillende dingen observeren:

Observatie 1 Observatie 2
Soort Participerend: je leest zelf voor Niet-participerend: een klasgenoot leest voor, jij kijkt toe
Wie? De kleuters De voorlezer
Wanneer? Tijdens het voorlezen, ongeveer 20 minuten Tijdens het voorlezen, ongeveer 20 minuten
Welk gedrag? Slaan ze zelf bladzijden om? Wijzen ze dingen aan? Benoemen ze gevoelens? Beantwoorden ze vragen? Stelt de voorlezer vragen? Laat hij dingen aanwijzen? Gebruikt hij stemmetjes? Laat hij de kleuters de bladzijden omslaan?
Observatievraag Welke motorische, cognitieve en socio-emotionele vaardigheden tonen de kleuters tijdens het voorlezen? Gebruikt de voorlezer de voorleestips uit hoofdstuk 5?

Zien of verklaren?

Mensen trekken snel conclusies. Een onderzoeker houdt twee dingen goed uit elkaar:

Observatie
wat je ziet of hoort, zo precies mogelijk, zonder je eigen mening. Iemand anders die hetzelfde ziet, zou hetzelfde noteren. Bijvoorbeeld: "Lou klimt drie treden van de glijbaan op, en kijkt dan naar haar papa."
Interpretatie
jouw verklaring van wat je ziet. Ze is subjectief, en kan dus fout zijn. Bijvoorbeeld: "Lou lijkt bang te zijn."

Noteer eerst wat je observeert. Schrijf daarna pas je interpretatie, met woorden als lijkt, waarschijnlijk of misschien. Tot slot geef je je conclusie: het antwoord op je observatievraag.

Vaag of waarneembaar?

Woorden als "blij", "lastig", "verlegen" of "slim" zijn vaag: iedereen stelt er iets anders onder voor. Beschrijf wat je echt ziet.

Vaag Waarneembaar
Ines is verlegen. Ines verstopt zich achter het been van haar mama, en kijkt naar de grond als de juf haar iets vraagt.
Omar is ongeduldig. Omar roept drie keer "Nu ik!" terwijl een ander kind de schommel gebruikt, en trekt aan de ketting.

Oefenen

Lees het observatieverslag van Lou (2 jaar) in de speeltuin. De observatievraag is: Kan Lou zelfstandig van de glijbaan glijden?

Is deze zin uit het verslag een observatie of een interpretatie?

  1. Lou klimt de trap van de kleine glijbaan op, en houdt zich met twee handen vast.

  2. Ze vindt klimmen waarschijnlijk spannend.

  3. Bovenaan gaat ze zitten, en kijkt ze naar haar papa.

  4. Ze lijkt te wachten tot hij zegt dat het mag.

  5. Ze glijdt naar beneden, lacht, en loopt meteen terug naar de trap.

  6. Glijden vindt ze blijkbaar het leukste wat er is.

Bekijk de uitleg

Een observatie beschrijft wat je ziet of hoort. Een interpretatie is jouw verklaring, en herken je vaak aan woorden als waarschijnlijk, lijkt en blijkbaar. Conclusie (het antwoord op de observatievraag): Lou kan zelfstandig de trap op klimmen en van de kleine glijbaan glijden.

Bekijk een voorbeeld

"Milan lacht, klapt in zijn handen en springt op en neer." "Zoë duwt haar bord weg, roept 'Nee!' en klimt van haar stoel als papa vraagt om te blijven zitten." Andere antwoorden zijn ook goed, zolang de lezer zich precies kan voorstellen wat er gebeurde.

Bekijk de uitleg

Het is een participerende (hij helpt mee) en gesloten observatie (niemand weet het). Een voordeel: de peuters en de begeleiders gedragen zich gewoon. Maar bij kinderen moet je toestemming vragen aan de crèche en de ouders. Een open observatie, met toestemming, is hier dus beter.