S&P 3HW - H6 les 7: Erikson: initiatief of schuld

Wat moet je kunnen?

Wat denk jij?

Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg

Ja, een beetje schuldgevoel is goed: zo leert een kind dat er grenzen zijn, en dat hij die zelf moet leren bewaken. Maar als een kind zich bij alles wat het probeert schuldig voelt, durft het niets meer. Volgens Erikson gaat het in de kleutertijd net om dat evenwicht.

De derde crisis

Je kent de theorie van Erik Erikson uit hoofdstuk 4 en hoofdstuk 5. Na vertrouwen en zelfstandigheid komt in de kleutertijd een nieuwe crisis: initiatief tegenover schuld.

Initiatief en schuld

Initiatief
een kleuter begint zelf aan activiteiten. Hij kiest zelf waarmee hij speelt, stelt zichzelf een doel ("ik maak deze puzzel af"), en stapt zelf op andere kinderen en volwassenen af.
Schuld
een kleuter leert dat hij niet alles mag. Er zijn regels en grenzen, thuis en in de klas. Als hij iets heeft uitgespookt, voelt hij zich schuldig.

Een schuldgevoel is het vervelende gevoel dat je krijgt als je vindt dat je iets verkeerds hebt gedaan.

Dat schuldgevoel is nieuw in de kleutertijd. Het is lastig, maar ook nodig: zo leert een kind zichzelf te beheersen, ook als er geen volwassene in de buurt is.

Hoe loopt de crisis af?

De crisis loopt goed af De crisis loopt minder goed af
Volwassenen moedigen het kind aan om zelf activiteiten te starten en vriendjes te maken. Volwassenen controleren alles, en laten het kind weinig zelf beginnen.
Ze geven het kleine verantwoordelijkheden: de tafel dekken, de hond eten geven, de planten water geven. Ze straffen of keuren af als een plan van het kind mislukt, of maken het belachelijk.
Ze stellen duidelijke grenzen, en leggen uit waarom. Ze stellen zo veel regels dat het kind niet meer weet wat wel mag.
Het kind wordt actief: het durft de wereld in te stappen, en aanvaardt ook grenzen. Het kind voelt zich snel schuldig, en neemt geen initiatief meer.

Ook hier gaat het om een evenwicht: een kind zonder enig schuldgevoel zou geen rekening houden met anderen.

Initiatief en schuld bij Simon

Speel de video af (YouTube)
Klasse. (2011, 12 oktober). Groei! 1: 4 jaar [Video]. YouTube.

Drie fragmenten over Simon uit les 1:

  1. Simon vraagt aan mama: "Mama, eet je snottebellen?" (1:17 tot 2:08).
  2. Simon wil nog op de schommel, terwijl afgesproken was dat hij alleen op de glijbaan mocht (10:07).
  3. Simon wil zelf zijn worst snijden (11:16).
Hoe zeker ben je van je antwoord?
Bekijk de uitleg
  1. Grenzen: Simon voelt dat "snottebellen" op de grens ligt van wat je mag zeggen. Volgens Peter Adriaenssens word je je vanaf vier jaar bewust van beleefdheid, maar ken je de grens nog niet goed.
  2. Grenzen: Simon wil zijn zin doordrijven, stampt met zijn voeten en roept. Mama blijft rustig en telt tot drie. Peter Adriaenssens noemt dat warme duidelijkheid: "Ik zie je graag, maar ik ben wel duidelijk." Ze stelt een grens, zonder hem te straffen of belachelijk te maken.
  3. Initiatief: Simon wil het zelf doen. Papa neemt het niet over, maar legt zijn hand over die van Simon, zodat hij het leert.

Oefenen

Helpt deze reactie de kleuter vooral om initiatief te nemen, of eerder om zich schuldig te voelen en niets meer te proberen?

  1. De juf vraagt aan Jamal om elke ochtend de kalender bij te houden.

  2. Mama zucht elke keer "Wat heb je nu weer uitgespookt?" als Lotte iets nieuws probeert.

  3. Papa laat Ines zelf kiezen welk spel ze vanavond samen spelen.

  4. Als Bilal een tekening voor oma maakt en de verf morst, wordt hij hard gestraft.

  5. Opa moedigt Lina aan om zelf aan het nieuwe meisje in de klas te vragen of ze wil meespelen.

Bekijk de uitleg

Initiatief groeit als een kleuter zelf dingen mag starten, kleine verantwoordelijkheden krijgt, en aangemoedigd wordt om contact te leggen. Te veel afkeuring of straf voor wat een kind zelf probeert, maakt het schuldgevoel zo groot dat het niets meer durft.

Fatima (5 jaar) neemt op de speelplaats vaak het initiatief: ze verzint spelletjes en verdeelt de rollen. Aan een puzzel of een knutselwerk begint ze enthousiast, maar ze maakt het zelden af. Ze spreekt ook makkelijk volwassenen aan die ze niet kent. Op een dag duwt ze tijdens tikkertje per ongeluk een klasgenootje omver, dat hard begint te huilen. Fatima loopt weg en verstopt zich. Daarna wil ze een paar dagen geen tikkertje meer spelen.

Bekijk de uitleg

Fatima zit in de crisis van de kleutertijd: initiatief tegenover schuld. Ze neemt veel initiatief: ze start spelletjes en spreekt volwassenen aan. Een doel afwerken (een puzzel) lukt nog niet altijd. Na het ongelukje voelt ze zich schuldig: zo leert ze grenzen respecteren. Maar als ze daardoor helemaal geen tikkertje meer durft te spelen, is het schuldgevoel even te groot. Volwassenen helpen haar het best door haar gerust te stellen, samen sorry te zeggen, en haar aan te moedigen om opnieuw mee te spelen.