Dit jaar doe je een eigen onderzoek, met een groepje: je onderzoekt één thema vanuit de psychologie én vanuit de sociologie. Daar werk je het hele jaar naartoe, met je onderzoeksportfolio. Hier vind je per onderdeel wat je moet doen, met een link naar de les waar alles uitgelegd wordt.
De basis (zes onderzoeksmethoden, de enquête, het interview, het literatuuronderzoek, eerlijk en respectvol onderzoek) staat in het onderzoeksvademecum van het derde jaar.
Je onderzoeksportfolio
Eén document voor het hele jaar. Na elk hoofdstuk vul je een deel in.
- Mijn eerste onderzoeksvragen: hoofdstuk 1, les 7.
- Mijn observatieschema: hoofdstuk 2, les 8.
- Mijn experiment: hoofdstuk 3, les 9.
- Een correlatie, en mijn thema: hoofdstuk 4, les 8.
- Mijn vragenlijst: hoofdstuk 5, les 5.
- Mijn preregistratie: hoofdstuk 6, les 8.
- De ethische check: hoofdstuk 7, les 9.
- Veldnotities bij een ritueel: hoofdstuk 8, les 7.
Daarna volgt, in het tweede semester, de eindopdracht: het laatste deel van je portfolio.
Download het portfolio: om in te typen of om af te drukken (Word).
Een onderzoeksvraag opstellen
- Het probleem bepalen: een vaststelling over gedrag die je nieuwsgierig maakt, of die je wilt veranderen.
- Afbakenen met drie vragen: wie onderzoek je (de onderzoekseenheden), welk gedrag precies, en hoe meet je het (operationaliseren)?
- Het type vraag kiezen: beschrijvend, vergelijkend, evaluerend, verklarend of probleemoplossend. Een verklarende vraag wordt vaak een hypothese.
- Formuleren: duidelijk en afgebakend. Laat een klasgenoot je vraag lezen: begrijpt die wat je gaat onderzoeken?
Uitleg: hoofdstuk 1, les 7: een goede onderzoeksvraag.
De observatie (voor gevorderden)
Wanneer? Je wilt gedrag zien zoals het gebeurt, en het op een betrouwbare manier vastleggen.
- Kies waar: in een echte situatie (natuurlijk: grotere validiteit) of in een situatie die je zelf maakt (gecontroleerd: grotere betrouwbaarheid).
- Kies hoe je noteert: vrij (alles, als je vraag nog vaag is) of systematisch (vooraf bepaald gedrag, met een observatieschema).
- Maak een observatieschema: je onderzoeksvraag, een lijst van gedrag dat je kunt zien (niet "doet vervelend", wel "loopt rond"), maximaal tien categorieën, en een registratiemethode: een checklist, turven of tijdsintervallen.
- Noteer alleen wat je ziet. Interpreteren doe je achteraf.
- Observeer meer dan één keer, of met twee observatoren: zo zie je of je resultaten betrouwbaar zijn.
Uitleg: hoofdstuk 2, les 8: systematisch observeren.
Het experiment
Wanneer? Je wilt weten of één factor de oorzaak is van een gedrag.
- Schrijf een hypothese: een voorspelling, met de variabelen, de groep en de verwachte uitkomst.
- Verander de onafhankelijke variabele (in twee of meer condities), en meet de afhankelijke variabele. Maak beide meetbaar.
- Houd de controlevariabelen gelijk: alles wat het resultaat ook zou kunnen beïnvloeden.
- Verdeel de proefpersonen willekeurig over de groepen (een controlegroep en een of meer experimentele groepen), en maak de groepen groot genoeg.
- Vergelijk de groepen. Klopt je hypothese niet, dan is je onderzoek niet mislukt: je theorie moet bijgestuurd worden.
- Denk aan de ethiek: is je experiment eerlijk en veilig, en vraag je toestemming?
Uitleg: hoofdstuk 3, les 9: een experiment opzetten.
Het correlatieonderzoek
Wanneer? Je wilt weten of twee variabelen samengaan, vooral als een experiment niet kan of niet mag.
- Meet twee variabelen bij elke onderzoekseenheid, bijvoorbeeld met een enquête.
- Zet de resultaten in een spreidingsdiagram: de vorm van de puntenwolk toont het verband.
- De correlatiecoëfficiënt r ligt tussen -1 en +1: positief of negatief, sterk (boven 0,50) of zwak (tussen -0,30 en +0,30).
- Een correlatie is geen oorzaak. Geef altijd drie verklaringen: A → B, B → A, en een derde variabele C → A + B (een schijnverband).
Uitleg: hoofdstuk 4, les 8: correlatie is geen oorzaak.
De vragenlijst
Wanneer? Je wilt een begrip meten dat je niet kunt zien (welbevinden, faalangst, motivatie), of de meningen en gewoonten van een grote groep kennen.
- Operationaliseer het begrip: vertaal het in meerdere concrete vragen of uitspraken, niet in één vraag.
- Gebruik vooral gesloten vragen en een likertschaal (van helemaal oneens tot helemaal eens): zo kun je de antwoorden tellen en vergelijken.
- Kijk elke vraag na: niet suggestief, niet dubbel, geen vage woorden, en antwoordmogelijkheden die niet overlappen of ontbreken.
- Maak de vragenlijst anoniem en vrijwillig: zo antwoorden mensen eerlijker (minder sociaal wenselijk). Bij een gevoelig onderwerp: zet onderaan waar je hulp vindt.
- Test je vragenlijst eerst bij een klasgenoot: begrijpt die elke vraag zoals jij ze bedoelt?
Uitleg: hoofdstuk 5, les 5: hoe meet je hoe iemand zich voelt?
Betrouwbaar onderzoek: replicatie en preregistratie
Waarom? Eén onderzoek is geen bewijs. Veel bekende resultaten werden niet opnieuw gevonden toen andere onderzoekers het onderzoek herhaalden (de replicatiecrisis).
- Werk met een groep die groot genoeg is: bij een kleine groep speelt het toeval een grote rol.
- Leg vooraf vast wat je meet en wanneer je hypothese klopt (preregistratie), en meet niet tien dingen om er achteraf één uit te kiezen.
- Voorkom dat je eigen verwachting het resultaat beïnvloedt: laat bijvoorbeeld iemand verbeteren die niet weet wie in welke groep zat.
- Lees het nieuws kritisch: is het één onderzoek, of bevestigen meerdere onderzoeken het? Met hoeveel mensen? Is het herhaald?
Uitleg: hoofdstuk 6, les 8: kun je het nog eens?
Onderzoeksethiek
Altijd. Toets elk onderzoek, voor je begint, aan vijf afspraken:
- Geen schade: geen langdurige stress, angst of schaamte.
- Vrijwillig: niemand wordt verplicht, en je mag altijd stoppen.
- Geïnformeerde toestemming: vertel vooraf wat de deelnemers moeten doen, hoe lang, en wat er met de gegevens gebeurt. Bij minderjarigen vraag je vaak ook toestemming aan de ouders, en altijd aan je leerkracht.
- Anoniem en vertrouwelijk: geen namen of herkenbare details in je verslag, en geen beelden zonder toestemming.
- Misleiding alleen als het echt niet anders kan, en altijd met een debriefing achteraf.
Uitleg: hoofdstuk 7, les 9: mag dat wel?
Participerende observatie en veldnotities
Wanneer? Je wilt een groep of een gewoonte van binnenuit begrijpen: wat doen mensen, en wat betekent het voor hen? Je weet nog niet precies wat je zoekt.
- Doe mee met de groep, liefst een tijd, zodat de mensen aan je wennen. Doe het openlijk: vertel dat je onderzoek doet.
- Maak veldnotities in twee kolommen: wat je ziet en hoort, zo precies mogelijk, en apart wat je denkt dat het betekent.
- Wissel tussen twee blikken: die van een insider (wat betekent het voor hen?) en die van een buitenstaander (wat valt op, als je het niet gewoon bent?).
- Denk na over je eigen referentiekader: wat zou iemand anders anders zien?
Uitleg: hoofdstuk 8, les 7: een vreemde blik op je eigen cultuur.
De eindopdracht
In het tweede semester, in een groepje van drie of vier.
- Kies samen één thema uit dit schooljaar, bijvoorbeeld uit jullie portfolio's: faalangst, het tonen van emoties, vooroordelen, groepsdruk, armoede ...
- Formuleer twee onderzoeksvragen: een psychologische (over het gedrag of de gedachten van individuen) en een sociologische (over groepen of de samenleving).
- Kies voor elke vraag een methode: observatie (systematisch of participerend), vragenlijst of enquête, interview, literatuuronderzoek, correlatieonderzoek, experiment. Doe de ethische check voor je begint.
- Maak een onderzoeksplan: wie onderzoek je, welk materiaal heb je nodig, wanneer, en wie doet wat? Voer het daarna uit.
- Analyseer je gegevens, zodat je je onderzoeksvragen kunt beantwoorden.
- Schrijf een verslag met een voorblad, een inleiding (je vragen, en waarom), je methoden en resultaten (overzichtelijk), je besluiten, een bronnenlijst (APA) en een zelfreflectie per leerling.